Slide ít chữ không phải là slide trống: mỗi slide chỉ mang một ý, tiêu đề viết thành một câu nói được ý đó, phần còn lại là thứ giúp người nghe thấy ý đó — một con số, một hình, vài từ khoá. Mọi câu giải thích chuyển sang lời bạn nói, ghi chú người nói và tài liệu phát tay.
Cách làm nhanh nhất là viết slide như bình thường rồi cắt theo bốn lượt: gom một ý một slide, đổi tiêu đề thành câu, xoá câu bạn sẽ nói ra miệng, thay đoạn mô tả bằng hình hoặc số. Bài này đi qua từng lượt bằng một tình huống thật: anh Tuấn, trưởng nhóm kho vận, phải trình bày kế hoạch đổi ca trong 15 phút trước 30 đồng nghiệp, bản nháp đầu tiên dài 22 slide và slide nào cũng kín chữ.
Vì sao slide nhiều chữ làm người nghe rời bạn
Khi một slide hiện lên kín chữ, người trong phòng làm việc tự nhiên nhất là đọc. Họ đọc theo tốc độ của họ, thường nhanh hơn tốc độ bạn nói, nên tới giữa slide họ đã đọc xong và bắt đầu chờ. Trong lúc chờ, bạn trở thành người đọc lại thứ họ vừa đọc, và đó là lúc điện thoại được rút ra. Ngược lại, nếu họ chưa đọc xong mà bạn đã nói sang ý khác, họ phải chọn: nghe bạn hay đọc nốt. Cả hai trường hợp, bạn và slide đang tranh nhau sự chú ý thay vì giúp nhau.
Lý do thứ hai ít người để ý: slide nhiều chữ thường là bản báo cáo bị dán lên màn hình. Người soạn sợ quên ý nên chép hết vào slide, sợ sếp hỏi nên thêm mọi chi tiết. Kết quả là một tài liệu đọc không tiện vì chữ to và đứt quãng, mà trình chiếu cũng không tiện vì quá dày. Nó không làm tốt việc nào cả.
Lý do thứ ba nằm ở người nói. Khi slide đã nói hết, bạn không còn việc gì để làm ngoài đọc theo, và giọng đọc thì đều đều. Slide ít chữ buộc bạn phải nói, mà khi phải nói thì bạn nhìn người nghe, giọng có lên xuống, ví dụ có thể đổi theo phản ứng trong phòng. Đó là lý do cắt chữ thường làm bài nói hay lên, kể cả khi nội dung không đổi một ý nào.
Quy tắc một ý một slide: viết tiêu đề thành câu khẳng định
Cách kiểm tra một slide có đúng một ý hay không: che hết phần thân, chỉ đọc tiêu đề. Nếu tiêu đề là một nhãn chung chung như “Tình hình”, slide đó chưa có ý. Nếu tiêu đề là một câu nói được điều bạn muốn người nghe nhớ, phần thân chỉ cần chứng minh câu đó. Bảng dưới là các tiêu đề trong bản nháp của anh Tuấn và cách viết lại.
| Tiêu đề kiểu nhãn (đang có) | Tiêu đề kiểu câu (viết lại) | Phần thân còn cần gì |
|---|---|---|
| Tình hình hiện tại | Ca đêm đang thiếu người vào thứ Hai và thứ Sáu | Một hình: lịch tuần, hai ngày tô đậm |
| Nguyên nhân | Hàng về dồn vào đầu tuần và cuối tuần | Hai con số: số chuyến xe hai ngày đó so với ngày thường |
| Phương án | Chuyển hai người từ ca chiều sang ca đêm theo luân phiên | Sơ đồ ba ca, mũi tên chỉ chỗ chuyển |
| Lợi ích | Không ai phải làm ca đêm quá hai tuần liền | Một dòng: chu kỳ luân phiên bốn tuần |
| Đề xuất | Áp dụng thử từ đầu tháng sau, xem lại sau một tháng | Mốc thời gian, không cần gì thêm |
Để ý rằng khi tiêu đề đã nói ý, nhiều slide gần như không cần thân. Đó là dấu hiệu tốt. Một slide chỉ có câu tiêu đề và một hình đơn giản là slide làm đúng việc của nó. Nếu bạn viết lại mà một slide phải mang hai câu khẳng định, hãy tách làm hai slide — số slide tăng không đáng ngại, vì mỗi slide sẽ lướt qua nhanh hơn.
Bốn lượt cắt chữ, làm theo đúng thứ tự
Đừng cố viết slide ít chữ ngay từ đầu; viết thoải mái rồi cắt dễ hơn nhiều. Mỗi lượt có một câu hỏi riêng, đi hết slide này tới slide khác rồi mới sang lượt sau.
- Lượt một — gom ý. Với mỗi slide, hỏi: slide này muốn người nghe nhớ điều gì? Viết câu trả lời ra giấy. Slide nào có hai câu trả lời thì tách; hai slide có cùng câu trả lời thì gộp.
- Lượt hai — đổi tiêu đề. Thay tiêu đề nhãn bằng chính câu trả lời ở lượt một. Câu nên ngắn, đọc một hơi hết, có động từ.
- Lượt ba — xoá câu bạn sẽ nói. Đọc từng dòng trong thân slide, hỏi: mình có định nói câu này ra miệng không? Nếu có, xoá khỏi slide và chép sang ghi chú người nói. Chỉ giữ thứ người nghe cần nhìn mới hiểu: con số, tên riêng khó nghe, mốc thời gian.
- Lượt bốn — thay mô tả bằng hình. Những gì còn lại mà vẫn là câu mô tả (quy trình, so sánh, vị trí), thử vẽ thành sơ đồ đơn giản, ảnh chụp thật, hoặc hai cột đối chiếu.
Sau bốn lượt, mỗi slide của anh Tuấn còn trung bình một câu tiêu đề và dưới mười từ ở phần thân. Phần chữ bị cắt không mất đi: nó nằm trong ghi chú để anh nói, và trong một trang tóm tắt gửi kèm sau buổi họp cho ai cần đọc kỹ.
Ví dụ: 22 slide của anh Tuấn còn 9 slide
Bản nháp đầu có nhiều slide trùng ý vì anh viết theo thứ tự nghĩ ra, không theo thứ tự người nghe cần. Sau khi gom, bộ slide còn chín, mỗi slide gánh một bước trong lập luận. Thời lượng 15 phút chia ra như sau.
| Slide | Câu tiêu đề | Thời gian nói |
|---|---|---|
| 1 | Đề xuất đổi ca từ tháng sau — cần nhóm góp ý trong hôm nay | 1 phút |
| 2 | Ca đêm đang thiếu người vào thứ Hai và thứ Sáu | 2 phút |
| 3 | Hàng về dồn vào đầu và cuối tuần | 2 phút |
| 4 | Ba phương án đã cân nhắc | 2 phút |
| 5 | Phương án chọn: luân phiên hai người sang ca đêm | 2 phút |
| 6 | Không ai làm ca đêm quá hai tuần liền | 1 phút |
| 7 | Điều còn lo: phụ cấp và đưa đón | 2 phút |
| 8 | Thử một tháng rồi xem lại | 1 phút |
| 9 | Câu hỏi và góp ý | 2 phút |
Chín slide cho 15 phút nghe có vẻ ít, nhưng mỗi slide có đủ thời gian để anh Tuấn kể ví dụ thật từ kho. Ở bản 22 slide, anh phải lướt dưới một phút mỗi slide và không còn chỗ cho câu hỏi. Không có con số chuẩn về số slide cho mỗi phút; cách tính đúng là đếm số ý cần nói và thời gian mỗi ý cần.
Khi nào slide được phép nhiều chữ
Quy tắc ít chữ có ngoại lệ, và biết ngoại lệ giúp bạn khỏi cứng nhắc. Trong những trường hợp dưới đây, chữ trên slide là thứ người nghe thật sự cần nhìn, nên giữ lại là đúng — miễn là bạn cho họ đủ thời gian đọc.
- Câu trích nguyên văn từ quy định, hợp đồng, phản hồi của khách hàng, khi từng chữ có ý nghĩa và nói lại dễ sai lệch.
- Câu hỏi thảo luận bạn muốn cả phòng cùng nghĩ trong vài phút; câu hỏi nằm trên màn thì không ai phải hỏi lại “câu hỏi là gì nhỉ”.
- Hướng dẫn từng bước người nghe làm theo ngay trong phòng, ví dụ cách điền một mẫu đăng ký.
- Bộ slide gửi đi để đọc, không trình chiếu. Khi đó nó là tài liệu, cứ viết đủ câu, nhưng đừng dùng chính bộ ấy để đứng trình bày.
Với ba trường hợp đầu, cách làm chung là báo trước cho người nghe biết bạn sẽ dừng lại, ví dụ “mình đọc cùng nhau câu này”, rồi im lặng cho họ đọc hết, sau đó mới nói. Đọc chậm một câu quan trọng khác hẳn với đọc vội mười dòng chữ chỉ vì chúng đã lỡ nằm trên slide. Anh Tuấn giữ đúng một slide nhiều chữ: câu trích quy định về giờ làm ca đêm, vì đó là chỗ mọi người sẽ hỏi lại.
Cỡ chữ, khoảng trắng và phép thử từ cuối phòng
Đứng ở hàng ghế cuối mà đọc được là đủ lớn. Không cần nhớ cỡ chữ bao nhiêu. Mở slide trong đúng căn phòng sẽ trình bày, hoặc đứng xa màn hình máy tính bằng khoảng cách tương ứng, rồi đọc thử. Dòng nào phải nheo mắt là dòng đó quá nhỏ, và thường cũng là dòng nên xoá.
Khoảng trắng là một phần của slide. Slide ít chữ nhìn có vẻ trống lúc soạn trên máy, nhưng trên màn chiếu lớn, khoảng trắng giúp mắt người nghe tìm thấy ngay ý chính. Đừng lấp khoảng trống bằng hoạ tiết hay thêm một dòng “cho đỡ trống”.
Tương phản rõ, ít màu. Chữ tối trên nền sáng hoặc ngược lại, đủ đậm để phòng có đèn vẫn đọc được. Dùng một màu nhấn duy nhất cho chỗ bạn muốn người nghe nhìn vào — nếu mọi thứ đều nổi bật thì không còn gì nổi bật.
Danh sách tối đa vài dòng ngắn. Nếu buộc phải liệt kê, mỗi dòng là một cụm từ, không phải một câu. Khi danh sách dài hơn số dòng người ta liếc một lần là thấy hết, hãy chia thành hai slide hoặc chuyển vào tài liệu phát tay.
Bài tập tối nay: cắt một bộ slide cũ
Lấy một bộ slide bạn đã dùng gần đây, không cần là bài quan trọng. Dành 30 phút cho bài tập này.
- Chọn năm slide dày chữ nhất.
- Với mỗi slide, viết ra giấy một câu: người nghe cần nhớ gì từ slide này. Không viết được thì slide đó đang không có ý.
- Làm lại năm slide theo bốn lượt cắt chữ ở trên, chép phần bị cắt vào ghi chú.
- Đứng lên, nói to từng slide mới trong khoảng một phút, không nhìn ghi chú. Chỗ nào bạn bí là chỗ ghi chú cần thêm một từ khoá.
- So bản cũ và bản mới cạnh nhau, rồi tự hỏi: nếu ngồi dưới, mình muốn xem bản nào?
Làm bài tập này hai ba lần với các bộ slide khác nhau, bạn sẽ bắt đầu viết tiêu đề kiểu câu ngay từ bản nháp, và lượt cắt sau đó nhẹ đi rất nhiều.
Câu hỏi thường gặp
Slide ít chữ thì người vắng mặt xem lại làm sao hiểu?
Slide trình chiếu và tài liệu để đọc là hai thứ khác nhau. Gửi kèm một trang tóm tắt hoặc bản slide có phần ghi chú người nói cho người vắng mặt, thay vì nhồi chữ vào slide trình chiếu cho tất cả mọi người trong phòng.
Sếp quen xem slide dày chữ thì có nên đổi ngay không?
Nên đổi từng bước. Giữ một slide tóm tắt có đủ số liệu ở cuối hoặc trong phụ lục cho sếp tra cứu, còn các slide chính thì làm gọn. Sau một hai lần thấy buổi họp trôi nhanh hơn, phần lớn người nghe sẽ quen.
Một slide nên có bao nhiêu chữ là vừa?
Không có con số đúng cho mọi bài. Thước đo thực tế là người nghe liếc qua trong vài giây là nắm được ý tiêu đề, rồi quay lại nhìn bạn. Nếu họ phải đọc lâu hơn thế, slide đang cạnh tranh với lời bạn nói.
Bài thuyết trình có nhiều số liệu thì cắt chữ thế nào?
Giữ lại con số quan trọng nhất trên mỗi slide, viết to, kèm một câu tiêu đề nói con số đó có nghĩa gì. Các bảng số đầy đủ đưa vào phụ lục hoặc tài liệu phát tay để ai cần thì tra, không chiếu cả bảng rồi đọc từng dòng.
Có nên dùng mẫu slide có sẵn nhiều hoạ tiết không?
Mẫu càng nhiều hoạ tiết càng chiếm chỗ của nội dung và làm chữ khó đọc khi chiếu. Chọn mẫu nền trơn, một màu nhấn, phần tiêu đề rộng rãi. Người nghe nhớ ý bạn nói, ít ai nhớ hoạ tiết ở góc slide.