Bài tập thở hiệu quả nhất trước khi thuyết trình là thở ra dài hơn hít vào: hít bằng mũi chậm, thở ra bằng miệng còn chậm hơn, lặp lại vài phút, vì nhịp thở ra kéo dài là tín hiệu cho cơ thể hạ bớt trạng thái báo động. Kết hợp với thả lỏng vai, hàm, bàn tay và khởi động giọng, mười lăm phút ở hậu trường đủ để bạn bước lên với hơi thở vững hơn.
Bài này đưa ba kiểu thở dùng được ngay, kịch bản mười lăm phút theo từng phút, động tác thả lỏng, bài khởi động giọng không gây chú ý, và cách lấy hơi khi đang đứng nói. Ví dụ xuyên suốt là anh Phúc, nhân viên kinh doanh, chuẩn bị giới thiệu dòng sản phẩm mới trong hai mươi phút trước khoảng bốn mươi đại lý tại hội nghị khách hàng cuối năm.
Vì sao hơi thở là cần gạt dễ dùng nhất
Khi hồi hộp, phần lớn phản ứng của cơ thể nằm ngoài tầm kiểm soát: bạn không ra lệnh cho tim đập chậm hay cho tay ấm lên được. Hơi thở là ngoại lệ hiếm hoi. Nó vừa tự chạy, vừa có thể điều khiển bằng ý muốn. Và vì hơi thở nối với nhịp tim, thay đổi cách thở là cách gián tiếp nói với cơ thể rằng không có gì nguy hiểm.
Nguyên tắc dễ nhớ: hít vào làm cơ thể tăng tốc nhẹ, thở ra làm cơ thể chậm lại. Khi hồi hộp, người ta thường hít nhiều mà thở ra vội, hơi dồn lên ngực, vai nhô cao, càng thở càng thấy thiếu. Đảo ngược tỉ lệ, để thở ra dài hơn, là cách đơn giản nhất để kéo nhịp xuống.
Anh Phúc từng nghĩ thở sâu nghĩa là hít căng lồng ngực. Kết quả là trước buổi giới thiệu năm ngoái, anh hít liên tục, thấy choáng nhẹ và càng hoảng hơn. Lần này anh tập ngược lại: hít vừa phải, chú ý vào việc thả hơi ra thật chậm. Thay đổi nhỏ đó làm anh thấy rõ nhịp tim chậm lại sau vài phút, dù cảm giác hồi hộp chưa hết hẳn.
Ba kiểu thở dùng được ngay
Thở ra dài. Hít bằng mũi trong khi đếm thầm tới bốn, thở ra từ từ bằng miệng hơi chúm lại trong khi đếm tới sáu hoặc tám. Lặp lại khoảng năm tới mười lượt. Đây là kiểu nên dùng nhiều nhất vì làm được ở bất cứ đâu, kể cả khi đang ngồi hàng ghế đầu chờ tới lượt. Con số đếm chỉ là gợi ý, chọn nhịp nào thấy dễ chịu, miễn thở ra dài hơn hít vào.
Thở hộp. Hít vào đếm bốn, giữ hơi đếm bốn, thở ra đếm bốn, nghỉ đếm bốn, như đi quanh bốn cạnh một chiếc hộp. Kiểu này hợp với người hay nghĩ lung tung, vì việc đếm chiếm chỗ của những suy nghĩ lo âu. Nếu giữ hơi thấy khó chịu, rút ngắn nhịp giữ xuống.
Hai lần hít, một lần thở dài. Hít một hơi bằng mũi, hít thêm một hơi ngắn nữa cho đầy, rồi thở ra thật dài bằng miệng. Làm hai tới ba lần khi cần dịu nhanh, ví dụ khi người dẫn chương trình vừa xướng tên bạn. Không làm liên tục quá nhiều lần vì dễ choáng.
Chọn một kiểu làm chính. Đừng tập cả ba trong ngày nói. Thử cả ba ở nhà vài hôm trước, chọn kiểu nào hợp với mình, rồi dùng đúng kiểu đó trước mỗi lần nói. Lặp lại một thói quen quen thuộc tự nó đã là tín hiệu an tâm.
Kịch bản mười lăm phút ở hậu trường
Anh Phúc dùng kịch bản dưới đây trong khi người nói trước đang trình bày. Bạn có thể rút xuống mười phút bằng cách bỏ bớt phần thả lỏng nếu không có chỗ riêng.
| Phút | Việc làm | Mục đích |
|---|---|---|
| 15 tới 12 | Tắt thông báo điện thoại, cất điện thoại vào túi, đi vệ sinh nếu cần | Ngắt thông tin mới, bớt lo vặt |
| 12 tới 9 | Tìm góc khuất, thả lỏng vai, cổ, hàm, bàn tay | Xả căng ở những chỗ hay co cứng nhất |
| 9 tới 6 | Thở ra dài, khoảng mười lượt, đứng vững hai chân | Kéo nhịp tim xuống, đưa hơi về bụng |
| 6 tới 4 | Khởi động giọng thật khẽ, đọc câu mở chậm hai lần | Làm ấm dây thanh, nạp sẵn câu đầu |
| 4 tới 2 | Uống vài ngụm nước, kiểm tra thẻ ghi chú, cài micro nếu có | Miệng đỡ khô, tay có việc để làm |
| 2 tới 0 | Đứng chờ ở chỗ lên, hai lần hít một lần thở dài, nhìn về phía khán giả | Dịu nhanh lần cuối, làm quen ánh sáng |
Điều quan trọng trong kịch bản không phải từng con số mà là thứ tự: dọn đầu, thả thân, chỉnh hơi, làm ấm giọng, rồi mới tới nội dung. Nhiều người làm ngược, đọc lại slide tới tận giây cuối, nên lên bục với đầu đầy chữ và cơ thể cứng đơ.
Thả lỏng những chỗ hay co cứng
Khi hồi hộp, cơ thể co lại ở vài chỗ quen thuộc. Thả lỏng từng chỗ dưới đây, mỗi động tác chừng nửa phút, làm chậm.
- Vai: nhấc hai vai lên sát tai, giữ một nhịp, rồi thả rơi xuống cùng lúc thở ra. Lặp ba lần. Đây là chỗ căng lộ rõ nhất với người nhìn.
- Cổ: nghiêng đầu chậm sang trái, giữ, sang phải, giữ. Không xoay tròn mạnh.
- Hàm: há miệng rộng như ngáp, rồi để hàm dưới trễ xuống, lưỡi nằm yên. Hàm căng làm giọng bị bóp và phát âm không tròn.
- Bàn tay: nắm chặt hai tay đếm tới năm, rồi xoè mạnh các ngón ra. Lặp ba lần, tay sẽ ấm lên và bớt run.
- Chân: đứng dồn trọng lượng lên mũi chân rồi hạ gót xuống, vài lần. Cảm nhận hai bàn chân bám đất; cảm giác đứng vững lan dần lên người.
- Mặt: nhăn hết cả mặt lại rồi giãn ra, sau đó mỉm cười nhẹ. Gương mặt giãn ra trước khi lên bục giúp nét mặt bớt căng ở câu đầu.
Nếu hậu trường đông người, anh Phúc chỉ làm phần vai, bàn tay và chân; ba động tác này gần như không ai để ý. Phần hàm và mặt anh làm trong nhà vệ sinh.
Khởi động giọng mà không gây chú ý
Giọng lạnh cộng hồi hộp dễ ra tiếng run, khàn hoặc vỡ ở câu đầu. Vài bài khởi động nhẹ dưới đây làm được ở hành lang mà không ai thấy lạ.
- Ngân âm "ừm" khép miệng, từ thấp lên cao rồi xuống thấp, cảm nhận rung ở môi và mũi. Làm ba lượt.
- Rung môi như tiếng xe máy nhỏ, giữ hơi đều. Bài này giúp hơi ra liền mạch, ít bị đứt.
- Đọc chậm câu mở hai lần, lần đầu thì thầm, lần hai bằng giọng nói thường nhưng nhỏ, nhấn rõ các phụ âm đầu.
- Đọc một câu nhiều thanh điệu, ví dụ "Mẹ mua mía mới mọc mầm", để môi lưỡi linh hoạt. Giữ giọng vùng miền tự nhiên của bạn, chỉ cần rõ chữ.
- Hạ giọng xuống mức thấp thoải mái nhất của mình rồi nói câu chào. Khi run, giọng hay bị đẩy cao; chạm vào tầng giọng thấp trước giúp câu đầu vững hơn.
Câu mở anh Phúc tập trong hành lang: "Chào anh chị đại lý. Hai mươi phút tới, em mang đến một câu hỏi các anh chị gặp mỗi ngày: khách hỏi sản phẩm bền bao lâu, mình trả lời thế nào cho khách tin." Đọc chậm hai lần, anh thấy câu đầu ra trơn khi lên bục.
Lấy hơi ngay trên bục mà không ai thấy
Hồi hộp không dừng lại khi bạn bắt đầu nói. Tin tốt là có nhiều khoảnh khắc tự nhiên để chỉnh hơi giữa chừng. Trước câu đầu tiên, đứng yên, nhìn khán giả và thở ra một hơi rồi mới mở lời; hai giây im lặng đó trông như bạn đang chờ phòng yên, không ai nghĩ bạn đang run.
Giữa bài, những chỗ chuyển ý là chỗ thở lý tưởng. Nói câu chuyển, dừng lại, thở ra, rồi vào ý mới. Khi bấm chuyển slide hay đưa mắt nhìn sang phía khác của phòng, bạn cũng có một nhịp để lấy hơi. Uống nước là một khoảng nghỉ hợp lệ: cầm cốc, uống một ngụm, đặt xuống, thở ra. Người nghe coi đó là bình thường.
Nếu thấy hụt hơi cuối câu, đó là dấu hiệu câu đang quá dài. Cắt câu ngắn lại ngay lúc đó: thay vì cố nói một hơi cả chuỗi ý, dừng ở dấu phẩy và bắt đầu câu mới. Anh Phúc nhận ra mình hay hụt hơi ở phần đọc thông số sản phẩm; anh chia thành ba câu ngắn, mỗi câu một con số, và giọng ổn định hẳn.
Lỗi hay gặp khi tập thở và cách sửa
Hít quá sâu, quá nhanh. Dẫn tới choáng nhẹ, tê đầu ngón tay, và càng tưởng mình đang hoảng nặng. Sửa: hít vừa phải, dồn chú ý vào hơi thở ra dài.
Thở bằng ngực, vai nhô lên. Hơi nông và nhanh mệt. Sửa: đặt một tay lên bụng, khi hít vào thấy bụng phồng nhẹ, vai đứng yên.
Lần đầu tập thở là ngay trước giờ nói. Một kỹ thuật lạ trong lúc căng thẳng dễ thành thêm một việc phải lo. Sửa: tập mỗi tối vài phút trong tuần trước buổi nói để nó thành thói quen.
Thở trong lúc vẫn lướt điện thoại. Mắt đọc tin nhắn, đầu nghĩ việc khác, hơi thở chỉ là phần phụ nên gần như không có tác dụng. Sửa: cất điện thoại, nhìn một điểm cố định trên tường hoặc nhắm mắt, đếm nhịp trong đầu. Ba phút chú tâm hoàn toàn có ích hơn mười phút vừa thở vừa làm việc khác.
Mong thở xong là hết run. Thở giúp hạ mức run, không tắt nó. Người mong hết hẳn sẽ thất vọng và nghĩ bài tập vô dụng. Sửa: đặt mục tiêu "đỡ hơn một chút" là đủ.
Bài tập cho tối nay. Ngồi thẳng lưng, đặt đồng hồ ba phút, thở ra dài theo nhịp bốn hít sáu thở. Ghi lại cảm giác trước và sau. Làm liên tục năm tối, tới tối thứ năm bạn sẽ có một nghi thức quen tay mang theo được tới bất cứ hội trường nào.
Câu hỏi thường gặp
Nên tập thở trước khi thuyết trình bao lâu?
Khoảng ba tới năm phút thở ra dài là đủ để cảm nhận nhịp tim chậm lại. Nếu có thời gian, kết hợp vào kịch bản mười lăm phút gồm thả lỏng và khởi động giọng sẽ hiệu quả hơn chỉ thở đơn thuần.
Thở hộp và thở ra dài, cách nào tốt hơn?
Cả hai đều giúp dịu hồi hộp. Thở ra dài dễ làm ở mọi chỗ và hợp người mới tập. Thở hộp hợp với người hay suy nghĩ lan man vì việc đếm giữ đầu óc bận rộn. Nên thử cả hai ở nhà rồi chọn một.
Tập thở bị chóng mặt thì có sao không?
Chóng mặt thường do hít quá sâu và quá nhanh. Hãy dừng lại, thở bình thường một lúc, sau đó tập lại với hơi hít vừa phải và chú ý kéo dài hơi thở ra. Nếu chóng mặt lặp lại thường xuyên, nên hỏi ý kiến bác sĩ.
Có cần khởi động giọng khi chỉ nói trong phòng họp nhỏ không?
Không bắt buộc, nhưng vài lượt ngân âm và đọc thầm câu mở giúp câu đầu ra rõ, không khàn. Với buổi họp sáng sớm khi bạn chưa nói câu nào trong ngày, khởi động giọng càng có ích.
Đang nói mà thấy hụt hơi thì làm gì?
Dừng ở chỗ ngắt ý gần nhất, thở ra hết hơi còn lại rồi hít vào tự nhiên, sau đó nói tiếp bằng câu ngắn hơn. Uống một ngụm nước cũng tạo khoảng nghỉ hợp lý mà người nghe không thấy lạ.