Muốn bài nói vừa khít thời lượng, hãy đo tốc độ nói thật của chính bạn, đổi số phút ra số ý (thường mỗi ý chính cần ba đến năm phút kể cả ví dụ), lập kịch bản có mốc phút, chừa khoảng một phần mười thời gian làm khoảng dư, và đánh dấu sẵn phần có thể bỏ khi bị cắt giờ. Đoán bằng cảm giác gần như luôn sai, và thường sai theo hướng nói dài hơn.
Ví dụ xuyên suốt: anh Long, trưởng nhóm kho vận, trong cùng một tháng phải nói ba lần với ba khung giờ khác nhau. Ba phút ở họp giao ban để xin đổi giờ nhận hàng. Mười phút ở họp phòng để trình bày cách sắp kho mới. Ba mươi phút ở buổi đào tạo cho nhân viên mới. Cùng một người nói, cùng chủ đề kho, nhưng ba bài được dựng theo ba cách khác nhau.
Đo tốc độ nói của chính bạn trong 10 phút
Mỗi người nói một tốc độ, và tốc độ khi đứng trước người nghe khác tốc độ khi đọc thầm. Đừng dùng con số của ai khác. Cách đo của anh Long:
- Chọn một đoạn trong bài nói sắp tới, nói thành tiếng như đang có người nghe, không đọc từ giấy. Ghi âm bằng điện thoại.
- Nói đúng hai phút theo đồng hồ, rồi dừng.
- Nghe lại và chép ra, đếm số tiếng. Anh Long đếm được khoảng 250 tiếng trong hai phút, tức chừng 125 tiếng mỗi phút khi nói thoải mái.
- Làm lại một lần nữa với đoạn khó hơn, có số liệu. Lần này anh chỉ được khoảng 100 tiếng mỗi phút, vì phải dừng giải thích.
- Lấy con số thấp hơn làm chuẩn để tính. Khi đứng thật, có ngắt nghỉ, có người cười, có câu hỏi chen, tốc độ thực luôn chậm hơn lúc tập.
Con số này không để bạn đếm chữ từng câu, mà để có cảm giác về độ dài. Khi biết mình nói khoảng 100 tiếng mỗi phút lúc trình bày số liệu, anh Long hiểu vì sao bản viết 2.000 chữ cho bài mười phút lần trước lại kéo thành gần hai mươi phút.
Từ số phút ra số ý: ví dụ tính cho ba bài nói
Sau khi có tốc độ nói, việc tiếp theo là quy ra số ý. Mỗi ý chính cần thời gian để nêu, đưa ví dụ hoặc bằng chứng, và chuyển sang ý sau. Phép tính của anh Long:
| Thời lượng | Trừ mở, kết và khoảng dư | Thời gian cho thân bài | Số ý chính hợp lý | Mỗi ý được |
|---|---|---|---|---|
| 3 phút | Mở 30 giây, kết 30 giây, dư 15 giây | Khoảng 1 phút 45 giây | 1 ý, có thể kèm 1 lý do | Gần 2 phút |
| 10 phút | Mở 1 phút, kết 1 phút, dư 1 phút | Khoảng 7 phút | 2 ý | Khoảng 3 phút rưỡi |
| 30 phút | Mở 2 phút, kết 2 phút, dư 3 phút, hỏi đáp giữa bài 5 phút | Khoảng 18 phút | 3 đến 4 ý | Khoảng 4 đến 6 phút |
Điều đáng chú ý: bài 30 phút không có gấp mười lần nội dung của bài 3 phút. Thời gian thêm vào phần lớn dùng cho ví dụ kỹ hơn, cho người nghe hỏi, và cho những khoảng nghỉ để họ tiếp nhận. Người nói lần đầu hay mắc lỗi nhồi gấp mười lần nội dung vào bài dài, và bài dài thành bài vội.
Kịch bản bài nói 3 phút: xin đổi giờ nhận hàng
Bài 3 phút không có chỗ cho dẫn nhập. Mỗi câu phải làm việc. Đây là kịch bản anh Long dùng ở họp giao ban:
| Thời điểm | Phần | Câu nói mẫu |
|---|---|---|
| 0:00–0:20 | Đề nghị ngay | “Em xin đề xuất dời giờ nhận hàng của nhà cung cấp từ 8 giờ sang 10 giờ sáng.” |
| 0:20–1:30 | Lý do chính | “Hiện 8 giờ là lúc kho đang xuất đơn buổi sáng. Xe nhận hàng tới cùng lúc, hai đội tranh một cửa, tuần trước có ba lần xe phải chờ hơn bốn mươi phút.” |
| 1:30–2:15 | Trả lời trước nỗi lo | “Bên mua hàng em đã hỏi, nhà cung cấp đồng ý, không phát sinh phí.” |
| 2:15–2:45 | Đề nghị lại, có thời hạn | “Em xin thử từ thứ Hai tới trong hai tuần, sau đó báo lại thời gian chờ xe.” |
| 2:45–3:00 | Dư | Dành cho một câu hỏi ngắn |
Bài 3 phút thường bị kéo dài nhất ở phần lý do, vì người nói muốn đưa hết bằng chứng. Hãy chọn một bằng chứng mạnh nhất. Nếu người nghe cần thêm, họ sẽ hỏi, và bạn có sẵn trong đầu.
Một mẹo cho bài ngắn: viết nguyên văn cả bài 3 phút rồi đọc to bấm giờ. Với bài dài thì không nên viết nguyên văn, nhưng bài 3 phút chỉ khoảng ba bốn trăm tiếng, viết ra giúp bạn thấy ngay câu nào thừa. Sau đó rút lại thành năm dòng gợi nhớ và nói theo năm dòng đó, không đọc.
Kịch bản bài nói 10 phút: trình bày cách sắp kho mới
Với 10 phút, bạn có chỗ cho một câu mở thu hút và hai ý được giải thích đàng hoàng. Kịch bản anh Long dùng ở họp phòng:
| Phút | Phần | Nội dung | Có thể bỏ khi bị cắt giờ? |
|---|---|---|---|
| 0–1 | Mở | Câu hỏi: “Tuần trước ai phải đi hai vòng mới tìm ra một mã hàng?” | Không |
| 1–1:30 | Thông điệp | Hàng bán chạy dời về gần cửa xuất, đi lấy hàng ngắn đi một nửa quãng | Không |
| 1:30–5 | Ý 1 | Cách chia hàng thành ba nhóm theo số lần xuất mỗi tuần, ví dụ với năm mã quen | Rút được: chỉ giữ một ví dụ |
| 5–8 | Ý 2 | Lịch chuyển kho trong hai cuối tuần, ai làm gì | Không |
| 8–9 | Kết | Nhắc thông điệp, xin mọi người góp ý sơ đồ trước thứ Sáu | Không |
| 9–10 | Dư | Câu hỏi | Có |
Cột cuối là thói quen nên tập: ngay lúc lập kịch bản, ghi rõ phần nào cắt được và cắt còn bao nhiêu. Khi người chủ trì báo “anh Long còn năm phút”, anh không phải nghĩ, chỉ việc nhảy theo cột đó.
Với bài 10 phút, chỗ hay vỡ giờ nhất là ý thứ nhất, vì người nói còn hăng và muốn kể đủ. Đặt một mốc kiểm tra ở phút thứ năm: nếu lúc đó chưa sang ý hai, bỏ ngay ví dụ đang kể dở và nói câu chuyển. Một mốc kiểm tra duy nhất dễ nhớ hơn nhiều so với việc theo dõi đồng hồ liên tục.
Bài nói 30 phút: chia chặng và tạo điểm nghỉ
Bài 30 phút có thách thức khác hẳn: không phải thiếu thời gian mà là giữ được người nghe suốt thời gian đó. Người nghe không chú ý đều suốt buổi: thường tỉnh táo ở đầu, chùng xuống ở giữa, và nhích lên khi cảm thấy sắp kết thúc. Vì vậy bài dài cần được chia thành nhiều chặng ngắn, mỗi chặng có điểm khởi đầu mới.
Anh Long chia buổi đào tạo 30 phút thành bốn chặng, mỗi chặng khoảng sáu đến bảy phút. Chặng một: kho được chia thế nào, đi một vòng bằng lời. Chặng hai: quy trình nhận hàng, kèm một tình huống “lô hàng thiếu thì làm gì”. Chặng ba: quy trình xuất hàng. Chặng bốn: năm lỗi người mới hay mắc.
Giữa các chặng, anh đặt một “điểm nghỉ”: một câu hỏi cho người nghe trả lời, một vật mẫu chuyền tay, hoặc một tóm tắt ngắn “vậy là mình đã xong phần nhận hàng, còn hai phần nữa”. Câu tóm tắt nhỏ này giúp người nghe biết họ đang ở đâu trong bài, và người đã lơ đãng có lối quay lại.
Mẹo cho bài dài: lập kịch bản theo chặng, không theo từng phút. Ghi mốc kết thúc mỗi chặng (phút 7, 14, 21, 27). Khi đứng nói, chỉ cần so đồng hồ ở bốn mốc đó, biết ngay mình đang nhanh hay chậm để điều chỉnh chặng sau.
Khoảng dư và phần co giãn: chuẩn bị cho chuyện không theo kế hoạch
Luôn chừa khoảng dư. Khoảng một phần mười thời lượng là con số dễ nhớ. Bài 10 phút soạn cho 9 phút. Thời gian sẽ bị ăn mất bởi máy chiếu khởi động chậm, người vào muộn, một câu hỏi chen ngang, hoặc chính bạn nói chậm lại vì hồi hộp.
Chuẩn bị một phần “thêm được”. Nếu bài kết thúc sớm và không ai hỏi, bạn cần có sẵn một ví dụ phụ hoặc một câu hỏi để mời người nghe chia sẻ. Anh Long để sẵn câu: “Có anh chị nào từng làm ở kho chia theo kiểu này chưa, cho mọi người nghe thử?”
Đánh dấu một phần “bỏ được”. Trong mỗi kịch bản có ít nhất một khối có thể bỏ trọn mà bài vẫn đứng được, thường là ví dụ thứ hai hoặc phần chi tiết kỹ thuật. Đánh dấu bằng ngoặc vuông trên dàn ý.
Không bao giờ cắt phần kết. Khi hết giờ, người nói hay vội vàng “thôi em xin dừng ở đây”, bỏ mất lời đề nghị. Phải cắt thì cắt ở thân bài, phần kết luôn giữ nguyên dù chỉ còn ba mươi giây.
Giữ giờ khi đang nói và xử lý khi bị cắt giờ đột ngột
Kịch bản tốt vẫn cần cách theo dõi thời gian khi đứng nói, và một phương án khi người chủ trì báo rút ngắn ngay trước lúc bạn lên:
- Đặt đồng hồ ở nơi bạn liếc thấy mà không phải xoay cổ tay giữa câu, ví dụ điện thoại úp ngược màn hình bên cạnh dàn ý, chỉ lật lên ở mốc chuyển chặng.
- Nhờ một đồng nghiệp ngồi hàng đầu giơ tay ra hiệu khi còn hai phút. Cách này tránh được việc bạn cứ nhìn đồng hồ, khiến người nghe cũng nhìn theo.
- Bị cắt từ 10 xuống còn 5 phút: giữ câu mở, thông điệp, ý quan trọng nhất và phần kết; bỏ ý còn lại và khoảng dư. Nói với người nghe: “Vì thời gian, mình đi thẳng vào điều quan trọng nhất.”
- Bị cắt xuống còn 1 phút: chỉ nói thông điệp, một lý do và lời đề nghị. Đây là lý do nên tập trước một phiên bản một phút cho mọi bài nói quan trọng.
- Bài tập tối nay: đo tốc độ nói của bạn theo cách ở phần đầu. Sau đó lấy bài nói sắp tới, lập kịch bản có mốc phút, thêm cột “có thể bỏ khi bị cắt giờ”, và tập riêng phiên bản một phút.
Người nói đúng giờ thường được mời nói lần sau. Người nói quá giờ, dù nội dung hay, thường bị nhớ đến vì chuyện quá giờ hơn là vì nội dung.
Câu hỏi thường gặp
Một phút thuyết trình nói được bao nhiêu chữ?
Mỗi người một khác, nên cách chắc nhất là tự đo: nói thành tiếng hai phút, ghi âm rồi đếm. Khi tính cho bài nói, nên dùng tốc độ lúc bạn giải thích phần khó, vì khi đứng trước người nghe bạn sẽ nói chậm hơn lúc tập một mình.
Bài thuyết trình 5 phút nên có mấy ý?
Thường chỉ nên có một ý chính, hoặc hai ý ngắn nếu chúng liên kết chặt với nhau. Trừ thời gian mở, kết và khoảng dư, bài 5 phút chỉ còn khoảng ba phút rưỡi cho thân bài, đủ để nói kỹ một điều.
Thuyết trình quá giờ có sao không?
Có ảnh hưởng. Quá giờ làm người nói sau bị mất thời gian, người chủ trì khó chịu, và người nghe bắt đầu nhìn đồng hồ thay vì nghe bạn. Phần bị ảnh hưởng nặng nhất lại là phần kết, nơi có lời đề nghị quan trọng nhất.
Kết thúc bài nói sớm hơn dự kiến thì làm gì?
Không cần cố kéo dài. Có thể mời câu hỏi sớm hơn, hoặc dùng phần “thêm được” đã chuẩn bị, như một ví dụ phụ hay một câu hỏi mời người nghe chia sẻ. Kết thúc sớm vài phút hầu như không ai phàn nàn.
Có nên nhìn đồng hồ khi đang thuyết trình không?
Nên theo dõi, nhưng tránh nhìn đồng hồ đeo tay giữa câu vì người nghe sẽ hiểu là bạn đang vội. Đặt đồng hồ hoặc điện thoại cạnh dàn ý, chỉ liếc ở các mốc chuyển phần, hoặc nhờ một người ngồi hàng đầu ra hiệu.
Tập một lần thấy vừa giờ thì khi nói thật có vừa không?
Thường không. Khi nói thật có ngắt nghỉ, có người cười, có câu hỏi chen và bạn cũng nói chậm hơn vì căng thẳng. Vì vậy khi tập, bài nên ngắn hơn khung khoảng một phần mười.