Bạn không cần bỏ giọng vùng miền khi thuyết trình. Giọng nói là một phần con người bạn, và người nghe tin một người nói tự nhiên hơn một người gồng giọng. Điều cần làm là nói rõ: chậm hơn một chút, phát âm trọn chữ, thay các từ địa phương người nghe có thể chưa biết, và nhắc lại con số theo cách khó nghe nhầm.
Tình huống trong bài: anh Sơn, kỹ sư giải pháp quê ở miền Trung, lần đầu trình bày phương án lắp đặt hệ thống cho một khách hàng ở phía Nam, sáu người nghe quanh bàn tròn. Anh lo khách không quen giọng, đã có lúc định "nói giọng khác" cho giống người nghe, rồi lại sợ nghe gượng. Bạn sẽ có cách nhìn đúng về giọng của mình, các điểm cần chỉnh để rõ, bảng thay từ, cách đọc số và cách đáp khi bị hỏi lại.
Giọng của bạn không phải là lỗi cần sửa
Mỗi vùng có cách phát âm, thanh điệu và vốn từ riêng, và tất cả đều là tiếng Việt chuẩn mực trong vùng của nó. Không có giọng nào "đúng hơn" khi thuyết trình. Người nghe đánh giá một bài trình bày qua nội dung có rõ không, có tin được không, có giúp họ quyết định không, chứ không qua việc giọng bạn giống giọng họ đến đâu.
Cố đổi giọng cho giống người nghe thường phản tác dụng. Giọng mượn nghe gượng, lúc được lúc mất, và khi hồi hộp thì giọng thật bật ra giữa chừng, càng gây chú ý. Quan trọng hơn, khi phần lớn sức lực dồn vào việc giữ giọng mượn, bạn còn ít sức cho nội dung, ánh mắt và việc đọc phản ứng người nghe.
Vì vậy cách nhìn đúng là: giữ giọng, chỉnh độ rõ. Độ rõ là việc của mọi người nói, dù quê ở đâu. Một người nói giọng đúng vùng của người nghe nhưng nói nhanh, nuốt chữ, dùng nhiều tiếng lóng thì vẫn khó hiểu hơn một người giọng khác vùng nhưng nói chậm, tròn chữ. Anh Sơn quyết định giữ giọng của mình và tập trung vào bốn điểm dưới đây.
Bốn điểm chỉnh để giọng nào cũng rõ
Chậm hơn ngày thường một chút ở phút đầu. Người nghe chưa quen giọng cần một hai phút để tai "bắt sóng". Nói chậm và rõ ở phần mở đầu, sau đó họ quen dần và bạn có thể trở về nhịp tự nhiên.
Phát âm trọn phụ âm cuối và chữ cuối câu. Phụ âm cuối là chỗ dễ nhầm nhất giữa các vùng. Nói trọn chữ, không nuốt chữ cuối câu, giúp người nghe phân biệt được những chữ gần âm.
Mở khẩu hình rõ, nhất là nguyên âm. Nguyên âm rõ giúp người nghe đoán đúng chữ ngay cả khi thanh điệu khác với cách họ quen. Mở miệng rộng hơn khi nói trước người nghe là nguyên tắc chung, không riêng giọng vùng nào.
Câu ngắn, ý chính đặt đầu câu. Câu ngắn cho người nghe thêm thời gian xử lý từng mẩu. Đặt thông tin quan trọng ở đầu câu để dù hụt vài chữ cuối, họ vẫn bắt được ý.
Từ địa phương: đang nói và nói lại thành
Mỗi vùng có những từ rất quen với người trong vùng nhưng lạ với người nơi khác. Khi trình bày cho người nghe khác vùng, chọn từ phổ thông cho những chỗ quan trọng. Bảng dưới là ví dụ minh hoạ về cách thay, không nhằm xếp từ nào hay hơn từ nào.
| Kiểu từ hay gặp | Cách xử lý khi thuyết trình |
|---|---|
| Từ chỉ đồ vật, dụng cụ có tên khác nhau giữa các vùng | Dùng tên phổ thông hoặc nói cả hai: tên quen của bạn kèm tên phổ thông lần đầu |
| Đại từ, từ hỏi theo vùng ("răng, rứa, mô, tê", "chi"…) | Trong câu quan trọng dùng từ phổ thông ("sao, vậy, đâu, kia", "gì"); trò chuyện thân mật thì giữ tự nhiên |
| Từ chỉ mức độ, cảm thán đặc trưng của vùng | Dùng ít ở phần nội dung chính, có thể giữ ở phần mở đầu thân mật để tạo không khí |
| Thuật ngữ nghề quen dùng ở công ty mình | Kiểm tra khách có dùng cùng tên không; nếu không, giải thích một lần bằng câu đơn giản |
| Cách đọc số, đơn vị theo thói quen nói hằng ngày | Đọc số đầy đủ, chậm, và nhắc lại một lần bằng cách khác (xem phần tiếp) |
Anh Sơn rà dàn ý và tìm ra năm chỗ có từ quen miệng ở quê. Anh không cấm mình dùng chúng, chỉ thay ở những câu chứa thông tin kỹ thuật và con số. Phần mở đầu chào hỏi anh giữ nguyên cách nói của mình, và khách hàng cười khi anh tự giới thiệu quê nhà, không khí cởi mở hơn hẳn.
Con số và tên riêng: đọc sao cho khó nghe nhầm
Con số là chỗ giọng khác vùng dễ gây nhầm nhất, và cũng là chỗ nhầm gây hậu quả lớn nhất. Ba kỹ thuật dưới đây dùng được cho mọi người nói.
| Kỹ thuật | Ví dụ câu nói | Vì sao hiệu quả |
|---|---|---|
| Nói số rồi nói lại bằng đơn vị khác | "Bảo hành hai mươi bốn tháng, (dừng) tức là tròn hai năm." | Hai cách đọc cùng chỉ một số, người nghe chắc chắn hơn |
| Gắn số với đơn vị và so sánh | "Thời gian lắp đặt bốn tuần, tức là khoảng một tháng." | Câu so sánh giúp người nghe tự kiểm tra con số |
| Viết số ra giấy hoặc bảng | Viết con số lên tờ giấy trắng đặt giữa bàn khi nói | Mắt hỗ trợ tai |
| Đánh vần tên riêng lạ | "Thiết bị loại B, (dừng) bê trong bê-ta." | Tránh nhầm giữa các chữ cái gần âm |
| Nhắc lại con số ở câu kết | "Nhắc lại: mười lăm kilôoát, bốn tuần, bảo hành hai năm." | Người nghe mang về đúng số |
Những kỹ thuật này không phải để bù cho giọng vùng miền, chúng là thói quen tốt của bất kỳ ai trình bày số liệu. Nhưng khi người nghe chưa quen giọng của bạn, chúng giúp tránh hiểu nhầm ở chỗ quan trọng nhất.
Khi người nghe hỏi lại hoặc nhắc tới giọng của bạn
Bị hỏi lại là chuyện bình thường. Người nghe hỏi lại vì họ muốn hiểu đúng, đó là dấu hiệu họ đang quan tâm. Đáp lại bằng cách nói lại câu đó chậm hơn, có thể dùng từ khác, kèm một nụ cười: "Dạ, em nói lại cho rõ nhé."
Mời hỏi lại ngay từ đầu. Ở phần mở đầu, một câu nhẹ nhàng giúp cả phòng thoải mái: "Em quê miền Trung, anh chị nghe chỗ nào chưa rõ cứ hỏi lại em nhé." Câu này biến giọng của bạn thành chuyện bình thường, không phải điều phải che giấu.
Khi có người đùa về giọng. Đáp nhẹ nhàng, không phân bua và không tự chê giọng mình. Ví dụ: "Dạ, giọng quê em đó anh, nghe lâu là quen ạ." Rồi quay về nội dung. Phản ứng bình thản cho thấy bạn tự tin, và câu chuyện khép lại nhanh.
Đừng tự xin lỗi về giọng. Câu mở đầu "em xin lỗi giọng em hơi khó nghe" đặt người nghe vào thế phải để ý giọng bạn suốt bài. Thay bằng lời mời hỏi lại như trên, vừa chủ động vừa không hạ thấp mình.
Kịch bản mở đầu hai phút cho người nghe chưa quen giọng
Phần mở đầu là lúc tai người nghe đang làm quen. Anh Sơn dành hai phút đầu cho những câu đơn giản, chậm, ít số liệu.
| Thời gian | Câu mẫu | Ghi chú |
|---|---|---|
| 0:00 – 0:30 | "Em chào anh chị. Em là Sơn, kỹ sư giải pháp, quê em ở miền Trung." | Chậm, rõ, câu ngắn. Giới thiệu quê một cách tự nhiên |
| 0:30 – 1:00 | "Anh chị nghe chỗ nào chưa rõ cứ hỏi lại em nhé." | Mời hỏi lại, mỉm cười |
| 1:00 – 1:30 | "Hôm nay em trình bày ba phần: phương án, thời gian, và chi phí." | Đếm bằng ngón tay, mỗi phần dừng một nhịp |
| 1:30 – 2:00 | "Kết luận trước: phương án này lắp xong trong bốn tuần, không phải dừng sản xuất." | Câu quan trọng nhất, nhìn người quyết định, nói chậm nhất |
| Sau 2:00 | Vào phần phương án | Người nghe đã quen giọng, có thể về nhịp tự nhiên hơn |
Hai phút này không chứa thông tin khó: tên, quê, cấu trúc bài và kết luận. Người nghe làm quen giọng trên những câu dễ đoán, nên khi phần kỹ thuật bắt đầu, tai họ đã sẵn sàng.
Bài tập tối nay: nghe giọng mình bằng tai người lạ
Mục tiêu không phải là đổi giọng mà là tìm những chỗ chưa rõ. Cần một người thân ở vùng khác, hoặc chỉ cần điện thoại để ghi âm.
- Ghi âm phần mở đầu và một đoạn có con số trong bài nói thật của bạn, nói theo nhịp tự nhiên.
- Nhờ một người ở vùng khác nghe một lần, không xem dàn ý, rồi viết lại các con số và ý chính họ nghe được.
- So với dàn ý. Đánh dấu những chữ họ nghe nhầm hoặc bỏ sót, và những từ họ hỏi nghĩa.
- Với mỗi chỗ nhầm, quyết định cách chỉnh: nói chậm hơn, phát âm trọn chữ, thay từ, hay đọc số theo hai cách.
- Ghi âm lại và nhờ người đó nghe lần nữa. Lặp lại cho đến khi họ viết lại đúng toàn bộ con số.
Nếu không có người thân ở vùng khác, bạn có thể nhờ đồng nghiệp hoặc nghe lại bản ghi sau một ngày, khi tai đã "quên" nội dung. Anh Sơn nhờ một đồng nghiệp quê ở phía Nam nghe thử; chỉ có hai chỗ cần sửa, đều là con số. Buổi trình bày thật, khách hỏi nhiều về chi phí, không ai hỏi lại câu nào vì nghe không rõ.
Giọng vùng miền qua micro và trong cuộc họp trực tuyến
Qua micro và loa hội trường, thanh điệu và phụ âm cuối dễ bị nhoè hơn khi nói trực tiếp, với mọi giọng. Hội trường càng vang, chữ càng dính vào nhau. Vì vậy khi dùng micro, nói chậm hơn ngày thường, ngắt câu rõ và giữ micro ở khoảng cách ổn định để âm lượng không lên xuống. Thử âm trước giờ và nhờ một người ở cuối phòng nghe một câu có con số là cách kiểm tra nhanh nhất.
Trong cuộc họp trực tuyến, đường truyền nén âm thanh làm mất bớt độ rõ. Dùng tai nghe có micro gắn gần miệng thay cho micro của máy tính, ngồi ở phòng ít tiếng vang, và gõ các con số quan trọng vào khung trò chuyện sau khi nói. Với người nghe chưa quen giọng, dòng chữ đó là chỗ dựa để kiểm tra mình nghe đúng chưa.
Anh Sơn có buổi trao đổi lần hai với khách qua mạng. Anh gửi trước một trang tóm tắt ba con số chính, và mở đầu bằng câu mời hỏi lại giống buổi gặp trực tiếp. Buổi họp ngắn hơn dự kiến vì không phải nhắc lại số liệu lần nào.
Câu hỏi thường gặp
Có nên đổi sang giọng khác khi thuyết trình ở nơi khác không?
Không cần. Giọng mượn thường nghe gượng và dễ bật về giọng thật khi hồi hộp. Hãy giữ giọng của mình và tập trung nói rõ: chậm ở phần đầu, phát âm trọn chữ, thay từ địa phương ở chỗ quan trọng và đọc số kỹ.
Làm sao biết người nghe có hiểu giọng mình không?
Quan sát gương mặt: người nhíu mày, nghiêng đầu hoặc hỏi người bên cạnh có thể đang hụt. Mời hỏi lại ngay từ đầu, và sau các con số quan trọng, hỏi nhẹ "Anh chị nghe rõ số này chưa ạ?" để kiểm tra.
Giọng vùng miền có ảnh hưởng tới sự chuyên nghiệp không?
Sự chuyên nghiệp đến từ nội dung rõ ràng, chuẩn bị kỹ và thái độ tôn trọng người nghe. Một người nói giọng quê mà rõ ràng, chắc chắn vẫn được tin tưởng. Điều làm giảm chuyên nghiệp là nói vội, nuốt chữ, dù giọng vùng nào.
Có nên dùng từ địa phương để tạo không khí thân mật không?
Có thể dùng một chút ở phần mở đầu hoặc lúc kể chuyện để không khí gần gũi hơn. Ở phần nội dung chính, thông số kỹ thuật và con số, nên dùng từ phổ thông để người nghe không phải đoán nghĩa.
Bị người nghe nhại giọng thì nên phản ứng thế nào?
Bình thản và nhẹ nhàng, ví dụ cười và nói "Dạ, giọng quê em đó, nghe lâu là quen ạ", rồi quay lại nội dung. Không cần phân bua, không cần tự chê giọng mình. Phần lớn người nghe đánh giá cao sự tự tin đó.