Mục tiêu bài thuyết trình là một câu mô tả điều người nghe sẽ biết, tin hoặc làm sau khi nghe xong, viết sao cho bạn quan sát được là đã đạt hay chưa. “Giới thiệu về quy trình mới” là chủ đề, không phải mục tiêu. “Sau 12 phút, trưởng kho đồng ý cập nhật trạng thái đơn hai lần mỗi ngày, bắt đầu từ thứ Hai” mới là mục tiêu.
Ví dụ xuyên suốt bài là chị Hạnh, trưởng nhóm chăm sóc khách hàng của một công ty bán đồ gia dụng trực tuyến. Khách gọi đến hỏi đơn hàng ở đâu mà nhóm chị không trả lời được vì kho chỉ cập nhật trạng thái cuối ngày. Chị có 12 phút trong cuộc họp liên phòng để thay đổi chuyện đó. Cách chị viết câu mục tiêu và dùng nó để quyết định nói gì là nội dung các phần dưới đây.
Ba loại mục tiêu: để biết, để tin, để làm
Bài nói nào cũng thuộc một trong ba loại, hoặc kết hợp nhưng có một loại chính. Nhầm loại là nguồn gốc của rất nhiều bài nói “nghe hay mà chẳng ai làm gì”.
| Loại | Người nghe ra về với | Dấu hiệu đã đạt | Ví dụ |
|---|---|---|---|
| Để biết | Thông tin mới, hiểu đúng một việc | Họ giải thích lại được bằng lời của họ | Phổ biến quy định nghỉ phép mới cho nhân viên |
| Để tin | Một quan điểm mới hoặc bớt nghi ngờ | Họ đổi cách nói về vấn đề, bớt phản đối | Thuyết phục tổ trưởng rằng ca đêm thiếu người là có thật |
| Để làm | Một hành động cụ thể, có thời hạn | Họ đồng ý, ký, đăng ký, bắt đầu làm | Xin kho cập nhật trạng thái đơn hai lần mỗi ngày |
Bài của chị Hạnh là loại “để làm”. Nhưng bản nháp đầu tiên chị viết lại giống loại “để biết”: chín phút giải thích cách nhóm chăm sóc khách hàng làm việc, hai phút cuối mới nhắc tới yêu cầu. Người nghe ra về hiểu thêm về nhóm chị, nhưng không ai đổi cách làm.
Khi bài là loại “để làm”, phần thông tin và phần thuyết phục chỉ là bậc thang dẫn tới hành động. Chúng cần có, nhưng không được chiếm chỗ của lời đề nghị.
Công thức viết câu mục tiêu đo được
Câu mục tiêu tốt có năm thành phần: ai (người nghe cụ thể, không phải “mọi người”), động từ quan sát được (đồng ý, ký, đăng ký, làm thử, giải thích lại), điều gì, mức độ và khi nào. Ghép lại: “Sau buổi nói, [ai] sẽ [làm gì] [điều gì] [ở mức nào] [trước thời điểm nào].”
Câu đầu tiên của chị Hạnh là “giúp các phòng hiểu khó khăn của bộ phận chăm sóc khách hàng”. Câu này không có ai cụ thể, động từ “hiểu” không quan sát được, không có thời hạn. Chị viết lại thành: “Sau 12 phút, trưởng kho đồng ý cho nhân viên cập nhật trạng thái đơn lúc 11 giờ và 16 giờ mỗi ngày, thử trong hai tuần bắt đầu từ thứ Hai tới.”
Câu mới dài hơn nhưng nó làm được ba việc. Nó chỉ ra người nghe chính là trưởng kho, không phải cả phòng họp. Nó cho biết đề nghị nhỏ và có giới hạn, nên dễ được đồng ý. Và nó cho chị Hạnh cách biết mình thành công hay không ngay khi rời phòng họp.
Một lưu ý: động từ “hiểu”, “nắm được”, “nâng cao nhận thức” rất dễ viết nhưng không đo được. Nếu bài của bạn đúng là loại “để biết”, hãy đổi chúng thành hành động chứng minh đã hiểu, ví dụ “nhân viên mới tự điền được đơn xin nghỉ phép mà không hỏi lại”.
Mục tiêu của bạn và lợi ích của người nghe là hai thứ khác nhau
Mục tiêu là điều bạn muốn. Chị Hạnh muốn kho cập nhật thường xuyên hơn. Điều này có lợi cho nhóm chị, không tự động có lợi cho kho. Nếu bài nói chỉ dựa trên mong muốn của người nói, người nghe sẽ thấy mình đang bị giao thêm việc.
Người nghe chỉ hành động vì lợi ích của họ. Chị Hạnh hỏi trước một nhân viên kho và biết: kho bị gọi điện hỏi đơn rất nhiều lần mỗi chiều, chính những cuộc gọi đó làm chậm việc đóng gói. Đây là lợi ích của trưởng kho: cập nhật hai lần thì bớt bị gọi.
Câu mục tiêu viết cho mình, câu lợi ích nói cho người nghe. Chị giữ câu mục tiêu trong sổ, không đọc ra. Trong bài, chị nói câu lợi ích: “Đề xuất này để kho bớt bị gọi hỏi đơn vào buổi chiều, lúc anh em đóng hàng bận nhất.”
Nếu không tìm được lợi ích nào cho người nghe, hãy xem lại mục tiêu. Có thể bạn đang đòi điều người nghe không có lý do để làm. Khi đó cần thu nhỏ đề nghị, đổi người nghe, hoặc tìm thêm người có quyền quyết ủng hộ trước buổi nói.
Mục tiêu quá lớn cho một buổi nói và cách thu về vừa tầm
Một buổi nói 10–15 phút hiếm khi làm người nghe thay đổi hoàn toàn. Mục tiêu tham lam khiến bài nói nặng nề và người nghe cảm thấy bị ép. Thu nhỏ mục tiêu thành bước tiếp theo hợp lý:
| Mục tiêu quá lớn | Bước tiếp theo vừa tầm một buổi nói |
|---|---|
| Kho đổi hẳn sang cập nhật theo thời gian thực | Kho thử cập nhật hai lần mỗi ngày trong hai tuần |
| Ban giám đốc duyệt toàn bộ dự án một năm | Ban giám đốc cho thử nghiệm ba tháng trên một chi nhánh |
| Phụ huynh thay đổi thói quen đọc sách với con | Phụ huynh đăng ký nhận danh sách mười đầu sách theo tuổi |
| Khách hàng ký hợp đồng ba năm | Khách hàng đồng ý một buổi khảo sát tại chỗ |
| Nhân viên yêu thích quy trình mới | Nhân viên làm đúng quy trình mới trong tuần đầu và báo lại chỗ vướng |
Mục tiêu nhỏ không phải là đòi ít. Nó tạo ra một lần “có” đầu tiên, và lần đồng ý thứ hai luôn dễ hơn lần đầu. Chị Hạnh tính rằng nếu hai tuần thử cho thấy số cuộc gọi giảm, chị không cần thuyết trình lần nữa — kết quả tự nói thay chị.
Dùng câu mục tiêu để quyết định nói gì và bỏ gì
Khi đã có câu mục tiêu, mỗi phần nội dung phải đi qua một phép lọc. Chị Hạnh có sẵn rất nhiều tư liệu: số cuộc gọi, phàn nàn của khách, so sánh với đối thủ, lịch sử bộ phận. Chị lọc theo các bước:
- Viết câu mục tiêu lên đầu trang giấy, gạch chân người nghe chính và động từ hành động.
- Liệt kê mọi nội dung đang có, mỗi dòng một ý. Chị có 14 dòng.
- Với mỗi dòng, hỏi: nếu bỏ dòng này, trưởng kho có bớt khả năng đồng ý không? Nếu không, gạch đi. Phần lịch sử bộ phận và so sánh với đối thủ bị gạch.
- Với các dòng còn lại, hỏi tiếp: dòng này trả lời được nỗi lo nào của trưởng kho? Chị thêm một ý mới mà trước đó không có: hai lần cập nhật chỉ mất khoảng mười phút mỗi lần, do nhóm chị gửi sẵn danh sách đơn cần cập nhật.
- Xếp các ý còn lại theo trình tự: vấn đề chung của hai bên, đề nghị, cách làm cụ thể, lợi ích cho kho, lời đề nghị cuối.
Kết quả là bài nói còn năm ý thay vì mười bốn, và một ý quan trọng nhất là ý được thêm vào sau khi lọc. Đó là tác dụng thật của câu mục tiêu: không chỉ để cắt, mà còn để thấy chỗ thiếu.
Câu cuối phải khớp với câu mục tiêu
Nhiều bài nói có mục tiêu rõ nhưng câu kết lại mềm đi, kiểu “mong mọi người quan tâm”. Người nghe không biết bạn cần gì ở họ. Đây là những câu kết chị Hạnh đã sửa:
| Câu kết đang nói | Nói lại thành |
|---|---|
| “Mong các phòng quan tâm và hỗ trợ bộ phận chăm sóc khách hàng.” | “Em xin anh Quang một câu trả lời: kho có đồng ý thử cập nhật lúc 11 giờ và 16 giờ trong hai tuần, từ thứ Hai tới không ạ?” |
| “Đó là toàn bộ phần trình bày của em, cảm ơn mọi người đã lắng nghe.” | “Nếu anh đồng ý, chiều nay em gửi danh sách mẫu để anh em kho xem trước.” |
| “Chúng ta cùng cố gắng để khách hàng hài lòng hơn.” | “Sau hai tuần, em sẽ gửi số cuộc gọi hỏi đơn so với hai tuần trước để mình quyết có làm tiếp không.” |
Câu kết tốt là câu mục tiêu được nói thành lời đề nghị, có tên người, có việc cụ thể, có thời hạn. Nếu nói ra mà thấy ngượng vì quá thẳng, hãy nhớ người nghe cũng muốn biết chính xác bạn cần gì để trả lời có hay không.
Sau buổi nói: kiểm tra đã đạt mục tiêu chưa và bài tập tối nay
Lợi ích lớn nhất của câu mục tiêu đo được là sau buổi nói bạn biết chính xác mình đã làm được đến đâu, thay vì chỉ có cảm giác “hình như ổn”. Chị Hạnh kiểm tra như sau:
- Ngay sau họp: trưởng kho đã nói đồng ý hay chưa? Nếu chưa, điều gì khiến anh ấy còn lưỡng lự? Ghi lại nguyên văn câu anh ấy nói.
- Trong ngày: gửi tin nhắn tóm tắt điều đã thống nhất, có thời gian bắt đầu và người phụ trách. Một đồng ý bằng miệng không có tin nhắn xác nhận rất dễ bị quên.
- Sau hai tuần: so số cuộc gọi hỏi đơn với hai tuần trước, gửi lại cho trưởng kho.
- Bài tập tối nay, bước một: viết câu mục tiêu cho bài nói sắp tới theo công thức năm thành phần.
- Bước hai: gạch chân động từ. Nếu động từ là “hiểu”, “biết”, “nắm”, đổi thành một hành động nhìn thấy được.
- Bước ba: viết một câu lợi ích cho người nghe chính và một câu kết là lời đề nghị trực tiếp.
Ba câu này chiếm chưa tới nửa trang giấy, nhưng chúng là xương sống của bài. Nếu sau này phải cắt bài từ 12 phút xuống còn 3 phút, chỉ cần nói đúng ba câu đó là người nghe vẫn biết bạn cần gì.
Câu hỏi thường gặp
Mục tiêu bài thuyết trình khác gì chủ đề bài thuyết trình?
Chủ đề là bài nói về cái gì, ví dụ quy trình cập nhật đơn hàng. Mục tiêu là sau khi nghe, người nghe sẽ biết, tin hay làm gì, ví dụ trưởng kho đồng ý cập nhật hai lần mỗi ngày. Hai bài cùng chủ đề có thể có mục tiêu khác hẳn nhau.
Một bài thuyết trình có thể có nhiều mục tiêu không?
Có thể có mục tiêu phụ, nhưng nên có một mục tiêu chính. Khi phải chọn cắt nội dung vì hết giờ, mục tiêu chính quyết định giữ lại phần nào. Nếu ba mục tiêu ngang nhau, người nghe thường không làm được cái nào.
Bài nói chỉ để báo cáo thông tin thì mục tiêu viết thế nào?
Hãy viết theo hành động chứng minh người nghe đã hiểu, ví dụ “sau buổi báo cáo, các trưởng nhóm nói đúng được ba chỉ số tháng này và chỉ số nào đang đi xuống”. Như vậy bạn sẽ biết cần nhấn mạnh con số nào thay vì đọc hết bảng.
Có nên nói thẳng mục tiêu ra với người nghe không?
Thường là nên, nhất là trong công việc. Nói ngay đầu bài “hôm nay em cần anh chị quyết một việc” giúp người nghe biết nghe để làm gì. Riêng khi người nghe đang phản đối mạnh, có thể nêu vấn đề chung trước rồi mới nói đề nghị.
Nếu không đạt được mục tiêu sau buổi thuyết trình thì làm gì?
Ghi lại lý do người nghe chưa đồng ý bằng đúng lời của họ, rồi hỏi điều kiện để họ đồng ý. Nhiều khi câu trả lời cho thấy mục tiêu cần thu nhỏ hơn, hoặc cần thêm một người ủng hộ trước khi đề xuất lại.
Mục tiêu cho bài nói trong lễ kỷ niệm hay đám cưới có cần không?
Vẫn cần, chỉ là mục tiêu thuộc loại cảm xúc, ví dụ “khách mời cười ít nhất một lần và cô dâu chú rể thấy được trân trọng”. Có mục tiêu thì bạn biết nên giữ câu chuyện nào và bỏ phần liệt kê nào cho bài khỏi dài.