Nói to rõ không cần micro dựa vào ba thứ chứ không phải cổ họng: hơi thở đủ sâu để đẩy âm, miệng mở rộng để phát âm rõ, và hướng giọng về người ngồi xa nhất. Khi làm được ba điều này, giọng đi xa hơn mà cổ không mỏi; còn cố gào bằng cổ thì chỉ sau vài chục phút là khàn.
Tình huống trong bài: anh Phúc, tổ trưởng một xưởng cơ khí, mỗi sáng thứ Hai có mười lăm phút nhắc an toàn lao động cho khoảng ba mươi công nhân, đứng ngay trong xưởng, máy ở dãy bên cạnh vẫn chạy. Anh hay bị khàn tiếng vào chiều thứ Hai, còn người đứng cuối hàng thì bảo nghe không rõ. Bạn sẽ có cách thở, cách hướng giọng, cách xếp chỗ đứng và bài tập giọng làm được ngay.
Vì sao cố nói to lại thành gào và khàn tiếng
Khi muốn nói to hơn, phản xạ tự nhiên là căng cổ, nâng vai và đẩy âm từ họng. Âm thanh có to lên, nhưng nghe gắt, cao và mau mệt. Cổ họng không được làm để chịu áp lực đó trong thời gian dài, nên sau một buổi nói kiểu này, giọng khàn là chuyện dễ hiểu.
Cách nói to bền hơn là để phần bụng và lồng ngực làm việc. Hơi thở được hít sâu xuống dưới, rồi đẩy ra đều đặn, cổ họng chỉ việc mở và để âm đi qua. Giọng nói kiểu này nghe tròn, ấm, và người đứng xa vẫn nghe rõ dù âm lượng thực ra không lớn hơn bao nhiêu.
Còn một lý do khiến người đứng cuối nghe không rõ dù bạn đã nói to: phát âm không rõ. Trong phòng rộng hoặc có tiếng ồn, các phụ âm cuối như "t", "c", "p", "n", "ng" dễ bị mất. Người nghe mất phụ âm cuối là mất nghĩa, ví dụ "tắt máy" và "tắc máy" nghe giống nhau. Vì vậy nói rõ quan trọng ngang với nói to.
Nếu khàn tiếng kéo dài nhiều tuần, đau khi nói hoặc mất giọng thường xuyên, hãy đi khám ở cơ sở y tế có chuyên khoa tai mũi họng thay vì tự xoay xở. Các mẹo dưới đây dành cho giọng khoẻ muốn đi xa hơn, không thay cho việc khám.
Thở để giọng có lực: bốn bước làm trước khi nói
Không cần học kỹ thuật thanh nhạc. Chỉ cần đổi chỗ hơi thở từ ngực trên xuống bụng, và giữ hơi ra đều khi nói.
- Đứng thẳng, hai chân rộng bằng vai, thả lỏng vai. Đặt một tay lên bụng ngay dưới rốn.
- Hít vào bằng mũi chậm rãi, để bụng phồng ra đẩy tay lên, vai và ngực trên gần như không nhúc nhích.
- Thở ra bằng miệng với âm "xì" kéo dài, đều, cảm nhận bụng từ từ thu vào. Tập đến khi giữ được âm "xì" đều trong khoảng mười giây.
- Thay âm "xì" bằng một câu ngắn trong bài nói, ví dụ "Sáng nay, mình nhắc ba điều về an toàn." Nói với hơi đẩy từ bụng, cổ thả lỏng.
- Trước khi bắt đầu buổi nói, làm ba hơi thở bụng như trên. Trong bài, hít vào ở mỗi chỗ dừng thay vì cố nói hết câu dài bằng một hơi.
Anh Phúc tập bài thở này mỗi sáng trước khi vào xưởng, chỉ mất hai phút. Sau hai tuần, anh nhận thấy mình nói hết mười lăm phút mà không phải hắng giọng lần nào, và chiều thứ Hai không còn khàn.
Hướng giọng về người ngồi xa nhất
Chọn một người ở cuối làm mốc. Trước khi nói, nhìn người đứng xa nhất và nói câu đầu tiên cho người đó. Giọng tự điều chỉnh theo khoảng cách mắt nhìn, giống khi bạn gọi người ở bên kia đường.
Ngẩng mặt, đừng cúi đầu vào giấy. Âm thanh đi theo hướng miệng. Cúi xuống đọc giấy là giọng đi xuống sàn. Nếu cần nhìn ghi chú, nhìn xong ngẩng lên rồi mới nói.
Mở miệng rộng hơn bình thường. Nói trước đám đông, miệng cần mở rộng hơn khi nói chuyện. Thử nói "a, o, ô" thật tròn trước gương; khi nói thật, giữ khẩu hình rộng như vậy cho các nguyên âm.
Đừng nói khi đang quay lưng. Quay lưng chỉ vào máy móc hay bảng rồi vừa nói là nửa phòng mất tiếng. Chỉ xong, quay lại, rồi mới giải thích.
Kết thúc câu bằng giọng chắc. Âm lượng hay tụt ở chữ cuối câu, đúng chỗ chứa thông tin. Giữ hơi đến chữ cuối, nếu cần hít thêm hơi trước khi nói chữ quan trọng.
Xếp chỗ đứng và người nghe để đỡ phải nói to
Phần lớn vấn đề âm lượng có thể giảm trước khi bạn mở miệng, bằng cách chọn vị trí. Bảng dưới là những điều anh Phúc thay đổi ở buổi nhắc an toàn.
| Trước | Sau | Hiệu quả |
|---|---|---|
| Đứng ở đầu xưởng, công nhân xếp hàng dài | Công nhân đứng thành hình vòng cung, anh đứng ở giữa cung | Người xa nhất gần hơn một nửa |
| Đứng quay lưng về phía máy đang chạy | Đứng sao cho máy ở phía sau người nghe, xa hơn | Người nghe không bị tiếng máy dội thẳng vào tai |
| Nói ngay khi mọi người còn đang đi tới | Chờ đủ người, đứng yên hẳn rồi mới nói | Không phải nói to để át tiếng bước chân, nói chuyện |
| Nói liền mười lăm phút | Chia ba phần, giữa mỗi phần hỏi một câu | Giọng được nghỉ, người nghe tỉnh lại |
| Nhắc lại toàn bộ khi có người hỏi lại | Nhắc lại ý chính một lần cuối buổi | Đỡ lặp lại nhiều lần trong buổi |
Hình vòng cung là thay đổi đơn giản nhất mà hiệu quả nhất. Khi người nghe đứng thành hàng dài, người cuối hàng xa gấp nhiều lần người đầu hàng; đứng thành cung, khoảng cách gần như đều nhau, và mọi người nhìn thấy mặt bạn, đọc được khẩu hình.
Nói rõ trong phòng ồn: đang nói và nói lại thành
Khi tiếng ồn không tắt được, hãy đổi cách nói thay vì cố to hơn tiếng máy.
| Đang nói | Nói lại thành |
|---|---|
| Câu dài nhiều mệnh đề: "Khi các anh em vận hành máy cắt mà thấy lưỡi có tiếng lạ thì phải dừng lại kiểm tra ngay" | Câu ngắn, chữ quan trọng đứng đầu: "Lưỡi cắt kêu lạ. (dừng) Dừng máy ngay." |
| Nói nhanh để kịp giờ | Nói chậm hơn ngày thường, phụ âm cuối rõ từng chữ |
| Dùng chữ dễ nhầm khi ồn: "tắt" và "tắc" | Thêm chữ để phân biệt: "tắt nguồn điện", "bị kẹt, tắc phôi" |
| Chỉ nói, không ra hiệu | Kèm cử chỉ rõ: giơ ba ngón tay khi nói "ba điều", chỉ tay vào nút dừng khẩn |
| Hỏi "mọi người nghe rõ không?" ở cuối | Hỏi ngay sau câu đầu: "Người đứng cuối nghe rõ không, giơ tay giúp mình" |
Cử chỉ minh hoạ là trợ thủ lớn trong phòng ồn: khi tai hụt một chữ, mắt vẫn bắt được ý. Anh Phúc bắt đầu cầm luôn vật mẫu, ví dụ đôi găng tay bảo hộ, giơ lên khi nói đến nó.
Bài tập giọng mười phút mỗi ngày
Làm buổi sáng, trước khi phải nói nhiều. Không cần không gian lớn, chỉ cần một bức tường cách khoảng năm bước.
- Hai phút thở bụng như ở phần trên, kết thúc bằng âm "xì" kéo dài.
- Hai phút ngân âm "m" với môi khép, cảm nhận rung ở môi và mũi. Sau đó mở miệng thành "ma, mo, mô" kéo dài.
- Hai phút đọc một đoạn văn với miệng mở to hơn bình thường, phát âm rõ phụ âm cuối. Đọc chậm, như cho người nghe kém.
- Hai phút đứng cách bức tường năm bước, nói một câu trong bài như muốn chạm giọng vào tường. Giữ cổ thả lỏng; nếu thấy căng cổ, giảm âm lượng và đẩy hơi từ bụng nhiều hơn.
- Hai phút cuối nói thử phần mở đầu bài thật, ghi âm từ góc xa nhất của phòng để nghe giọng mình đến được đâu.
Trong ngày phải nói nhiều, uống nước ấm từng ngụm nhỏ giữa các phần, tránh hắng giọng mạnh vì nó làm cổ họng thêm mệt. Nếu cảm thấy rát, giảm âm lượng và để người nghe lại gần hơn thay vì cố nói to tiếp.
Khi phải nói ngoài trời hoặc trong phòng rất rộng
Ngoài trời không có tường để dội âm lại, nên giọng tan rất nhanh. Gió và tiếng xe cộ còn làm tình hình khó hơn. Nếu buổi nhắc an toàn chuyển ra sân xưởng, anh Phúc làm ba việc: đứng quay lưng về phía bức tường gần nhất để có mặt phẳng phản âm sau lưng, gọi người nghe đứng gần lại hơn so với khi ở trong phòng, và đứng ở phía đầu gió để giọng đi theo gió tới người nghe.
Với phòng rất rộng như nhà ăn hay kho, âm thanh lại dội nhiều lần làm chữ nhoè vào nhau. Lúc này nói to hơn chỉ khiến tiếng vang to hơn. Cách hiệu quả là nói chậm hơn hẳn, ngắt câu ngắn để tiếng vang của câu trước kịp tắt trước khi câu sau tới, và tập trung người nghe vào một góc phòng thay vì để họ rải khắp nơi.
Trong cả hai trường hợp, hãy chấp nhận rằng có lúc giọng tự nhiên không đủ. Khi người đứng xa nhất vẫn phải nghiêng người để nghe dù bạn đã làm hết các bước, đó là lúc nên mượn một chiếc loa cầm tay. Dùng thiết bị không phải là thua, mà là tôn trọng người nghe.
Giữ giọng khi phải nói cả ngày
Chia sức cho cả ngày, không dồn vào buổi sáng. Người mới đi đào tạo hay nói rất to và hăng ở buổi đầu, đến chiều thì mất giọng. Giữ âm lượng vừa đủ ngay từ đầu, dành sức cho buổi chiều khi người nghe đã mệt.
Để người nghe nói nhiều hơn. Mỗi lần đặt câu hỏi, cho nhóm thảo luận hay mời một người làm mẫu là một lần giọng bạn được nghỉ. Một buổi đào tạo tốt không phải là buổi người dạy nói liên tục.
Nghỉ giọng trong giờ giải lao. Giờ giải lao, tránh trò chuyện to ở chỗ ồn. Uống nước, im lặng vài phút, thở bụng chậm. Đây là thời gian giọng hồi lại.
Tránh thì thầm khi đã mệt. Nhiều người nghĩ thì thầm là nghỉ giọng, nhưng thì thầm vẫn làm cổ họng phải gồng. Muốn nghỉ thì im lặng hẳn, muốn nói thì nói nhỏ bình thường.
Câu hỏi thường gặp
Vì sao mình nói to mà người ở xa vẫn nghe không rõ?
Thường do phát âm không rõ chứ không do âm lượng. Phụ âm cuối bị nuốt, câu dài, nói nhanh và cúi đầu đều làm âm thanh khó nghe ở xa. Hãy nói chậm hơn, mở miệng rộng hơn và ngẩng mặt về người ngồi cuối.
Thở bằng bụng có khó học không?
Không khó, nhưng cần vài ngày để quen. Tập nằm ngửa với một quyển vở đặt trên bụng, hít vào thấy vở nâng lên là đúng. Sau đó tập khi đứng, rồi tập khi nói câu ngắn.
Nói lâu bị khàn tiếng thì nên làm gì?
Giảm âm lượng, cho người nghe lại gần, uống nước ấm từng ngụm nhỏ và nghỉ nói khi có thể. Nếu khàn tiếng kéo dài nhiều tuần hoặc đau khi nói, nên đi khám ở cơ sở y tế có chuyên khoa tai mũi họng.
Phòng khoảng bao nhiêu người thì nên dùng micro?
Không có con số cố định, phụ thuộc vào phòng và tiếng ồn. Cách thử đơn giản là nhờ người đứng ở chỗ xa nhất nghe bạn nói thử. Nếu họ phải nhíu mày hoặc nghiêng người mới nghe được, hãy dùng micro.
Giọng nữ cao và mỏng có nói to rõ được không?
Được. Giọng cao thường đi xa tốt, điều cần chú ý là tránh căng cổ khiến giọng chói. Thở bụng, mở khẩu hình và nói chậm rõ sẽ giúp giọng tròn hơn mà vẫn giữ được độ vang tự nhiên.