TruyenDat.comTruyền Đạt
Chuẩn bị bài nói

Phân tích người nghe trước khi thuyết trình: 9 câu hỏi và cách đổi bài cho hợp

Chín câu hỏi giúp bạn hiểu người nghe trước khi soạn bài nói, cách tìm câu trả lời khi không quen ai, và ví dụ một nội dung nói khác hẳn cho hai nhóm người nghe.

Two Vietnamese factory workers in hard hats listening to a safety briefing in a warehouse aisle, speaker seen from behind, low angle, morning light through high windows

Phân tích người nghe là trả lời chín câu hỏi về họ trước khi soạn bài: họ là ai, đã biết gì, quan tâm điều gì, lo ngại điều gì, có quyền quyết gì, đến nghe vì muốn hay vì bị yêu cầu, nghe ở đâu, lúc mấy giờ, và họ sẽ phản đối ở chỗ nào. Cùng một nội dung, câu trả lời khác nhau sẽ cho ra hai bài nói khác hẳn về độ dài, ví dụ, từ ngữ và cả thứ tự các ý.

Tình huống minh hoạ: anh Phong, trưởng nhóm an toàn lao động, phải trình bày quy trình khoá máy mới khi sửa chữa. Tuần này anh nói hai lần: một lần 10 phút cho khoảng 40 công nhân ca đêm lúc giao ca, một lần 10 phút cho ban giám đốc. Anh dùng chín câu hỏi dưới đây để soạn hai bài nói, và hai bài gần như không trùng câu nào.

Chín câu hỏi về người nghe và điều mỗi câu thay đổi trong bài

Đừng hỏi cho có. Mỗi câu hỏi phải dẫn tới một quyết định cụ thể trong bài nói. Cột thứ ba ghi rõ quyết định đó.

Câu hỏiVì sao cần hỏiQuyết định trong bài
1. Họ là ai, làm nghề gì?Quyết định vốn từ và ví dụDùng từ của nghề họ, ví dụ lấy từ công việc của họ
2. Họ đã biết gì về chủ đề?Tránh giảng lại điều đã biết hoặc bỏ qua điều chưa biếtChọn điểm bắt đầu của bài
3. Họ quan tâm điều gì nhất?Người nghe chỉ chú ý khi thấy lợi ích của chính họChọn lý do mở đầu
4. Họ đang lo điều gì?Nỗi lo chưa được nói ra sẽ chặn mọi lập luậnChủ động nhắc và trả lời nỗi lo
5. Họ có quyền quyết gì?Đề nghị phải nằm trong tầm tay người ngheChọn lời kêu gọi hành động
6. Họ tự đến hay bị yêu cầu đến?Người bị bắt nghe cần lý do sớm hơnRút ngắn phần dẫn nhập
7. Nghe ở đâu, bao nhiêu người?Phòng lớn, ồn hay đứng nghe thì không xem được slide nhỏChọn trợ cụ và âm lượng
8. Nghe lúc mấy giờ, trước và sau việc gì?Người vừa xong ca mệt hơn người đầu giờ sángQuyết định độ dài thật
9. Họ sẽ phản đối ở đâu?Phản đối nói ra ở phần hỏi đáp thì đã muộnĐưa câu trả lời vào thân bài

Anh Phong viết chín câu trả lời cho mỗi nhóm trên hai cột song song trong một tờ giấy. Chỉ riêng việc đặt hai cột cạnh nhau đã cho anh thấy: bài cho công nhân phải bắt đầu bằng chuyện tay chân an toàn, bài cho ban giám đốc phải bắt đầu bằng chuyện trách nhiệm và chi phí.

Tìm câu trả lời khi bạn không quen người nghe

Hỏi người mời bạn đến nói. Họ biết người nghe rõ nhất. Hỏi cụ thể: “Trong phòng sẽ có những ai, chức vụ gì, có ai từng phản đối chuyện này không?” Câu hỏi chung chung như “người nghe thế nào ạ” chỉ nhận được câu trả lời chung chung.

Hỏi trước hai hoặc ba người sẽ ngồi trong phòng. Gọi một cuộc ngắn: “Tuần sau em nói về quy trình khoá máy, anh thấy chỗ nào anh em hay vướng nhất?” Họ vừa cho bạn thông tin, vừa trở thành người đã quen giọng bạn khi bạn lên nói.

Đến sớm và quan sát. Anh Phong đến khu giao ca trước một ngày, đứng xem công nhân bàn giao. Anh thấy mọi người đứng, tay cầm mũ, có tiếng máy chạy nền. Từ đó anh quyết định không dùng slide, chỉ dùng một ổ khoá thật cầm tay.

Đọc những gì người nghe đã viết. Biên bản họp trước, phiếu góp ý, tin nhắn trong nhóm chung, báo cáo sự cố. Chữ của chính người nghe cho bạn vốn từ họ dùng hằng ngày.

Khi không hỏi được ai, ghi giả định ra giấy. Viết rõ “mình giả định họ chưa biết quy trình cũ đã bỏ”. Đầu buổi nói, kiểm tra nhanh bằng một câu hỏi giơ tay. Nếu giả định sai, bạn đã có sẵn đoạn rút gọn để bỏ qua phần đó.

Một nội dung, hai bài nói: công nhân ca đêm và ban giám đốc

Đây là kết quả khi anh Phong áp chín câu trả lời vào cùng một quy trình khoá máy. Đọc theo hàng để thấy từng chỗ thay đổi:

Phần bàiCho 40 công nhân ca đêmCho ban giám đốc
Câu mở“Ai ở đây từng thò tay vào máy khi tưởng máy đã tắt? Không cần giơ tay, chỉ cần nhớ cảm giác đó.”“Quy trình khoá máy mới có ba thay đổi, em xin trình bày trong mười phút và cần anh chị quyết một việc.”
Ý chínhBốn động tác khi sửa máy, làm mẫu bằng ổ khoá thậtRủi ro hiện tại, chi phí ổ khoá và thẻ, thời gian đào tạo
Bằng chứngChuyện một lần suýt kẹt tay ở xưởng, kể không nêu tênSố lần sự cố gần như xảy ra ghi trong sổ năm nay
Nỗi lo được trả lời“Khoá máy có làm chậm việc, bị trừ năng suất không?”“Có cần tuyển thêm người kiểm tra không?”
Trợ cụỔ khoá, thẻ treo, không slide vì đứng nghe ở xưởng ồnBốn slide, một bảng chi phí
Lời kêu gọi“Từ ca tối nay, sửa máy là khoá trước, treo thẻ tên mình.”“Em xin duyệt mua ổ khoá cho ba xưởng trong tháng này.”

Hai bài giống nhau đúng ở một điểm: quy trình bốn bước. Mọi thứ còn lại, từ câu đầu tiên tới câu cuối cùng, đều đổi theo người nghe. Đó là lý do soạn một bài rồi “nói cho ai cũng được” thường không thuyết phục được ai.

Người nghe hỗn hợp: khi trong phòng có cả sếp lẫn nhân viên mới

Tình huống khó hơn là khi người nghe không đồng nhất. Ví dụ buổi họp toàn xưởng có cả giám đốc, tổ trưởng và người mới vào làm tuần đầu. Nói cho người mới thì người lâu năm sốt ruột; nói cho giám đốc thì người mới không hiểu gì.

Cách xử lý thường dùng là chọn một “người nghe chính”: người mà nếu họ không hiểu hoặc không đồng ý thì bài nói thất bại. Với quy trình khoá máy, người nghe chính là người trực tiếp sửa máy, không phải giám đốc. Bạn soạn bài cho họ, rồi thêm một hoặc hai câu dành riêng cho nhóm còn lại, ví dụ: “Với các anh chị quản lý, điểm cần quan tâm là thẻ treo có tên người khoá, nên khi có sự cố mình biết ngay ai đang sửa.”

Một cách khác là chia lớp thông tin: nói phần chung trước, rồi báo trước “phần tiếp theo hơi kỹ thuật, dành cho anh em tổ bảo trì, các anh chị khác có thể chờ hai phút”. Câu báo trước này nghe có vẻ thừa, nhưng nó cho phép người không cần nghe được nghỉ mà không thấy bị bỏ rơi.

Tránh lối thoả hiệp nói “ở giữa”, vừa không đủ sâu cho người giỏi vừa không đủ rõ cho người mới. Thà chọn rõ người nghe chính và chăm sóc những người còn lại bằng vài câu riêng.

Đổi lời theo người nghe: đang nói thế này, nói lại thành thế kia

Hiểu người nghe rồi mà vẫn dùng câu chữ của mình thì công phân tích bị phí. Đây là những câu anh Phong viết lần đầu và câu anh sửa lại cho nhóm công nhân:

Câu viết lần đầuNói lại cho công nhân ca đêmVì sao đổi
“Quy trình cô lập năng lượng nguy hiểm gồm bốn giai đoạn.”“Sửa máy có bốn việc, làm đủ bốn việc thì máy không tự chạy lại được.”Bỏ thuật ngữ, nói hậu quả họ hình dung được
“Việc tuân thủ sẽ được giám sát định kỳ.”“Tổ trưởng sẽ đi xem, không phải để phạt mà để chỉnh tay cho quen.”Trả lời luôn nỗi lo bị phạt
“Mục tiêu là giảm thiểu tai nạn.”“Mục tiêu là cuối ca ai về nhà cũng đủ mười ngón tay.”Đổi khái niệm thành hình ảnh cụ thể
“Mọi người có câu hỏi gì không?”“Ai thấy bước nào làm ca đêm khó, nói luôn bây giờ, mình sửa quy trình cho hợp.”Câu hỏi mở chung chung thường không ai trả lời

Phép thử đơn giản: đọc câu của bạn và tưởng tượng một người cụ thể trong nhóm người nghe đang nghe. Nếu bạn hình dung được họ gật đầu hoặc nhíu mày ở chỗ nào, câu đó đã viết cho họ. Nếu không hình dung được ai, câu đó đang viết cho không ai cả.

Dấu hiệu bạn đã phân tích sai và cách cứu ngay trên bục

Dù chuẩn bị kỹ, đôi khi bạn vẫn đoán sai người nghe. Nhận ra sớm thì sửa được trong vài phút. Những dấu hiệu nên để ý và cách ứng biến:

  • Người nghe gật đầu liên tục ngay từ phút đầu, có người nhìn đồng hồ: họ đã biết phần này. Nói “phần này chắc anh chị nắm rồi, mình đi nhanh qua” và nhảy sang ý tiếp.
  • Nhiều người nhíu mày, nhìn nhau: bạn đang dùng từ họ không quen. Dừng lại, hỏi “chỗ này mình nói hơi nhanh, để mình lấy một ví dụ”.
  • Câu hỏi đầu tiên lại hỏi đúng điều bạn định nói ở cuối: người nghe quan tâm chuyện khác với bạn tưởng. Đổi thứ tự, trả lời ngay phần đó.
  • Người có quyền quyết im lặng, khoanh tay: có nỗi lo chưa được nhắc đến. Chủ động hỏi “anh có thấy điểm nào chưa ổn không ạ?”.
  • Người nghe ít hơn hoặc khác với danh sách: thay câu mở chuẩn bị sẵn bằng một câu hỏi để biết họ là ai trước khi vào bài.

Muốn ứng biến được, bạn cần chuẩn bị sẵn hai phiên bản cho những phần có rủi ro: một bản đầy đủ và một bản rút gọn một phút. Anh Phong chuẩn bị bản rút gọn cho phần lý do, vì anh không chắc công nhân ca đêm đã nghe giải thích ở buổi trước hay chưa.

Bài tập: phân tích người nghe cho bài nói tiếp theo của bạn trong 20 phút

Bài tập này làm được ngay tối nay, chỉ cần giấy và bút. Kết quả là một tờ phân tích bạn dùng suốt quá trình soạn bài.

  1. Viết tên buổi nói và ghi một người cụ thể sẽ ngồi trong phòng, người bạn coi là người nghe chính. Có tên thật thì càng tốt.
  2. Trả lời chín câu hỏi trong bảng đầu bài, mỗi câu một dòng. Câu nào không biết, ghi “chưa rõ” và cách bạn sẽ tìm ra.
  3. Khoanh tròn hai câu trả lời làm bạn bất ngờ hoặc khác với điều bạn định nói. Đó là hai chỗ bài nói cần sửa nhiều nhất.
  4. Viết câu mở đầu và lời kêu gọi hành động dành cho người nghe chính, dựa trên câu 3 và câu 5.
  5. Viết ra một câu phản đối bạn đoán họ sẽ nêu, và câu trả lời ngắn của bạn. Đưa câu trả lời này vào thân bài, đừng chờ phần hỏi đáp.

Làm xong, so lại với dàn ý bạn đang có. Nếu dàn ý không phải sửa chỗ nào, có thể bạn đã hiểu người nghe từ trước, hoặc bạn chưa trả lời chín câu một cách thật lòng.

Câu hỏi thường gặp

Phân tích người nghe có cần thiết với bài nói ngắn vài phút không?

Có, và bài càng ngắn càng cần. Bài năm phút không có chỗ cho một phút sai hướng. Với bài ngắn bạn chỉ cần trả lời nhanh ba câu: họ đã biết gì, họ quan tâm gì và họ có quyền quyết gì.

Làm sao biết người nghe đã biết gì về chủ đề?

Hỏi người mời bạn và hỏi trước một hai người sẽ dự. Nếu không hỏi được, mở đầu bằng một câu hỏi nhanh như “ai đã từng làm theo quy trình cũ, giơ tay giúp mình” và điều chỉnh phần sau theo số người giơ tay.

Người nghe hỗn hợp nhiều trình độ thì nên nói theo ai?

Chọn một người nghe chính, là người quyết định bài nói thành hay bại, và soạn bài cho họ. Sau đó thêm vài câu riêng cho nhóm còn lại, hoặc báo trước phần nào dành cho ai để mọi người đều biết mình nên chú ý lúc nào.

Nếu người nghe phản đối chủ đề từ trước thì nên làm gì?

Nhắc đến sự phản đối đó sớm và tôn trọng, ví dụ “em biết lần trước đề xuất này bị dừng vì thiếu người, hôm nay em có cách khác”. Lờ đi thì người nghe sẽ chỉ chờ tới lúc hỏi đáp để nêu lại, và cả bài bạn nói họ nghe với tâm thế chống đối.

Phân tích người nghe khác gì với việc đoán ý sếp?

Đoán ý là cố nói điều người nghe muốn nghe. Phân tích người nghe là tìm cách để điều bạn cần nói được họ hiểu và cân nhắc. Bạn vẫn giữ nguyên thông điệp, chỉ đổi đường dẫn tới thông điệp đó cho hợp với họ.

Có nên hỏi trực tiếp người nghe trước buổi nói không?

Nên, nếu bạn hỏi ngắn và cụ thể. Một câu như “anh thấy phần nào trong quy trình hay vướng nhất” vừa cho bạn thông tin thật, vừa khiến người đó cảm thấy được lắng nghe, và họ thường trở thành người ủng hộ bạn trong phòng.

Cần tư vấn cụ thể cho trường hợp của bạn?

Chúng tôi sẽ liên hệ trong vòng 24 giờ.

Đăng ký tư vấn ngay

Bài viết liên quan

Bạn cần hỗ trợ thêm?

Để lại thông tin, chúng tôi sẽ liên hệ trong 24 giờ.

hoặc
Gọi ngay 0926 138 138