Khi quên bài giữa chừng, việc đầu tiên là dừng lại và thở ra thay vì cố nói lấp; sau đó nhắc lại câu vừa nói, tóm ý đã trình bày, hoặc nhìn thẻ ghi chú để tìm lại mạch. Một khoảng lặng ba tới năm giây với bạn dài như vô tận, nhưng với người nghe nó chỉ như lúc bạn đang ngẫm nghĩ.
Bài này giải thích vì sao đầu trống rỗng, đưa sáu cách lấy lại mạch theo thứ tự nên thử, bảng câu nói mẫu để mua thời gian, cách chuẩn bị "phao" từ trước, và bài tập luyện chịu bị ngắt. Ví dụ xuyên suốt là chị Ngọc, trưởng nhóm chăm sóc khách hàng, đang đào tạo hai mươi phút cho nhân viên mới thì đến ý thứ hai, đầu bỗng trắng xoá.
Vì sao đầu trống rỗng đúng lúc cần nói
Trí nhớ làm việc, phần giữ những gì bạn đang định nói trong vài giây tới, có sức chứa hạn chế. Khi hồi hộp, một phần lớn sức chứa đó bị chiếm bởi việc theo dõi mối nguy: ánh mắt người nghe, tiếng tim đập, câu hỏi "mình có ổn không". Chỉ cần thêm một tác động nhỏ, như ai đó bước vào phòng hay một câu hỏi bất ngờ, phần còn lại bị đẩy ra và bạn mất dấu ý kế tiếp.
Có ba điều kiện làm chuyện này dễ xảy ra hơn. Một là thuộc nguyên văn: nội dung được cất như một chuỗi chữ, mất một mắt xích là cả chuỗi đứt. Hai là không có mốc nhìn: không thẻ, không slide làm điểm tựa. Ba là sợ khoảng lặng: bạn vội nói lấp, càng nói càng xa ý chính và càng rối.
Chị Ngọc rơi đúng vào trường hợp thứ nhất. Chị đã soạn bài đào tạo như một bài văn và đọc đi đọc lại tới thuộc. Khi một bạn nhân viên mới hỏi chen "chị ơi, khách chửi thì mình có được cúp máy không", chị trả lời xong và không biết mình đang nói tới đâu trong chuỗi chữ đã học.
Sáu cách lấy lại mạch, theo thứ tự nên thử
Dừng và thở ra. Đừng nói gì, đứng yên, thở ra một hơi dài. Việc này cho não vài giây để tìm lại và cho bạn trông như đang cân nhắc. Đây luôn là bước đầu, kể cả khi bạn sẽ dùng thêm cách khác.
Nhắc lại câu vừa nói. Lặp lại câu cuối cùng, chậm hơn, như để nhấn mạnh. Rất thường khi nói lại, ý tiếp theo tự trôi ra vì nó vốn nối với câu đó. Người nghe nghe thấy sự nhấn mạnh, không thấy sự quên.
Tóm ý đã trình bày. "Tới giờ mình đã đi qua hai việc: chào khách thế nào và ghi nhận yêu cầu ra sao." Khi tóm, bạn nhìn lại toàn bộ đường đã đi, và ý kế tiếp trong dàn ý thường hiện ra.
Nhìn thẻ ghi chú hoặc slide. Nhìn ghi chú một cách công khai, không lén lút. Cầm thẻ lên, đọc từ khoá, đặt xuống, nói tiếp. Người nói chuyên nghiệp vẫn làm thế; chẳng ai trừ điểm bạn vì nhìn ghi chú.
Hỏi người nghe một câu. "Các bạn đã ai gặp khách nói nhanh quá không nghe kịp chưa?" Trong lúc người nghe trả lời, bạn có thời gian lục lại dàn ý. Câu hỏi nên liên quan tới chủ đề chung để dùng được ở bất cứ chỗ nào.
Nhảy sang ý kế tiếp. Nếu ý đang nói không quay lại được, bỏ qua nó, sang ý sau. Nếu sau đó nhớ ra, bổ sung: "À, mình quay lại một chút chuyện ghi chú cuộc gọi." Người nghe không có dàn ý trong tay, họ không biết bạn đã bỏ sót gì.
Câu nói mẫu để mua vài giây
Những câu dưới đây vừa tự nhiên vừa có ích cho người nghe. Chọn hai câu hợp giọng mình và tập cho quen miệng.
| Tình huống | Đang định nói | Nói lại thành |
|---|---|---|
| Quên ý kế tiếp | "Ơ... chết, em quên mất rồi..." | "Mình dừng một chút để các bạn ghi lại phần vừa rồi." |
| Mất mạch sau câu hỏi chen | "Ờ... nãy em đang nói gì nhỉ..." | "Câu hỏi rất đúng lúc. Quay lại phần chính, mình đang ở bước ghi nhận yêu cầu." |
| Quên con số cụ thể | "Hình như là khoảng... em không nhớ..." | "Con số chính xác mình sẽ gửi trong tài liệu sau buổi, điều cần nhớ là xu hướng tăng." |
| Đầu trắng hoàn toàn | "Xin lỗi, em run quá..." | "Mình nhắc nhanh những gì đã nói tới giờ." (rồi nhìn thẻ ghi chú) |
| Không nhớ ví dụ đã chuẩn bị | Nói lan man tìm ví dụ | "Các bạn có ai gặp trường hợp như thế chưa?" |
Cột giữa là phản xạ tự nhiên, nó kéo sự chú ý của người nghe vào chuyện bạn quên. Cột cuối giữ sự chú ý ở nội dung. Lưu ý: không cần xin lỗi khi quên; một lời xin lỗi biến một khoảng lặng không ai để ý thành một sự cố ai cũng thấy.
Chuẩn bị phao từ trước
Người ít bị đứt mạch không phải người trí nhớ tốt hơn, mà là người có điểm tựa. Chuẩn bị những phao dưới đây trước buổi nói.
- Thẻ ghi chú cỡ lòng bàn tay: mỗi thẻ một ý chính, chữ to, chỉ từ khoá, đánh số góc thẻ. Không viết câu hoàn chỉnh trên thẻ, vì bạn sẽ có xu hướng đọc.
- Dàn ý một trang: đặt trên bàn hoặc bục, mỗi ý một dòng in đậm, nhìn liếc là thấy cả bài. Đánh dấu chỗ bạn hay quên.
- Slide làm mốc: tiêu đề mỗi slide là một ý chính dạng câu ngắn, nên khi nhìn lên màn hình bạn biết ngay mình đang ở đâu.
- Câu chuyển thuộc lòng: chỗ hay quên nhất là chỗ nối giữa hai ý; một câu chuyển đã thuộc giúp đi qua chỗ nối mà không cần nhớ.
- Một câu hỏi dự phòng: câu hỏi chung cho chủ đề, dùng được bất cứ lúc nào để người nghe nói trong khi bạn lấy lại mạch.
- Ý chính số một ghi ở đầu mỗi thẻ: nếu mọi thứ hỏng, bạn vẫn nói được thông điệp chính và kết thúc gọn.
Lần đào tạo sau, chị Ngọc thay bài văn thuộc lòng bằng năm thẻ ghi chú. Mỗi thẻ ghi một bước trong quy trình nghe máy và một ví dụ khách thật đã gặp. Khi bị hỏi chen, chị chỉ cần nhìn thẻ đang cầm để biết mình ở bước nào.
Mười lăm giây của chị Ngọc, chậm lại từng nhịp
Đây là cách chị Ngọc xử lý lần quên bài thứ hai, khi đã có thẻ. Đọc chậm để thấy mỗi nhịp mất bao lâu và làm được gì.
- Giây thứ nhất tới thứ ba: trả lời xong câu hỏi chen, chị nhận ra không nhớ đang ở đâu. Chị không nói gì, chỉ gật đầu với người hỏi và thở ra.
- Giây thứ tư tới thứ sáu: chị nói "Câu hỏi rất đúng lúc, vì nó nằm ngay trong bước tiếp theo." Câu này không cần biết bước tiếp theo là gì, chỉ cần nói ra.
- Giây thứ bảy tới thứ chín: chị nhìn thẻ trên tay, thấy thẻ số ba ghi "ghi nhận yêu cầu, nhắc lại cho khách".
- Giây thứ mười tới mười hai: chị đặt thẻ xuống, nhìn cả lớp, nói "Bước ba là nhắc lại yêu cầu cho khách nghe trước khi xử lý."
- Giây thứ mười ba tới mười lăm: chị nối lại câu hỏi vừa rồi: "Khách đang nóng mà mình nhắc lại đúng ý họ, họ dịu xuống rất nhanh." Bài tiếp tục như chưa từng đứt.
Sau buổi, chị hỏi một bạn nhân viên mới có thấy lúc chị bị quên không. Bạn ấy ngạc nhiên: "Lúc nào ạ? Em tưởng chị cố ý dừng để chuyển sang bước ba." Đó là điều thường xảy ra nhất khi bạn xử lý bình tĩnh.
Sau buổi nói: tìm ra vì sao mình quên
Mỗi lần quên bài là một manh mối. Ngay tối hôm đó, ghi lại lúc quên đang nói đến đâu và chuyện gì xảy ra ngay trước đó, rồi đối chiếu với bảng dưới đây để biết lần sau cần sửa gì.
| Chuyện xảy ra ngay trước lúc quên | Nguyên nhân hay gặp | Sửa cho lần sau |
|---|---|---|
| Có người hỏi chen hoặc bước vào phòng | Mạch bị cắt, không có mốc để quay lại | Cầm thẻ ghi chú trên tay, tập vòng bị ngắt |
| Đang ở chỗ chuyển từ ý này sang ý kia | Chưa có câu chuyển, hai ý không nối nhau | Viết và thuộc một câu chuyển cho chỗ đó |
| Đang đọc một con số hoặc tên riêng | Chi tiết khó nhớ, đầu dồn sức vào nhớ thay vì nói | Để con số trên slide hoặc thẻ, đọc từ đó |
| Vừa nhìn thấy sếp hay người quan trọng nhíu mày | Sự chú ý dồn sang lo bị đánh giá | Tập nhìn những người gật đầu trong phòng, nói ý đó với họ |
| Vừa bỏ qua một phần vì lo hết giờ | Đường đi trong đầu bị xáo trộn | Cắt bớt nội dung từ khi tập, đừng cắt khi đang đứng nói |
Chị Ngọc ghi lại ba lần quên trong ba buổi đào tạo liền nhau và nhận ra cả ba đều rơi vào lúc chuyển từ phần lý thuyết sang phần ví dụ khách thật. Chị viết một câu chuyển cố định, "Nói thì dễ, giờ mình nghe một cuộc gọi thật", và từ đó không quên ở chỗ ấy nữa.
Khoảng lặng dài với bạn, ngắn với người nghe
Thời gian chạy khác nhau ở hai phía bục. Với người đang nói, đang hồi hộp, ba giây im lặng như ba mươi giây. Với người nghe, ba giây là quãng nghỉ bình thường, thậm chí dễ chịu vì họ có lúc tiêu hoá điều vừa nghe. Biết điều này giúp bạn bớt vội lấp khoảng trống bằng "à, ờ, thì là" hay một lời xin lỗi.
Thực ra, người nói giỏi chủ động tạo khoảng lặng. Họ dừng sau một câu quan trọng để nó đọng lại, dừng trước khi nói con số để người nghe chú ý. Nếu bạn quen dùng khoảng lặng có chủ ý, những lần im lặng vì quên sẽ lẫn vào và không ai phân biệt được.
Bài tập tối nay, luyện chịu bị ngắt: nhờ một người thân nghe bạn nói thử bài sắp tới, và dặn họ ngắt ngang bất kỳ lúc nào ba lần, bằng một câu hỏi hay chỉ một tiếng gọi. Mỗi lần bị ngắt, bạn dùng một trong sáu cách ở trên để quay lại. Nếu không có ai, đặt đồng hồ hẹn giờ ngẫu nhiên. Sau vài lần, cảm giác "mất dấu" quen dần và không còn đáng sợ.
Câu hỏi thường gặp
Quên bài khi thuyết trình có nên xin lỗi người nghe không?
Thường không cần. Một lời xin lỗi kéo chú ý của người nghe vào chuyện bạn quên, trong khi nếu bạn dừng bình tĩnh và nói tiếp, họ chỉ thấy một khoảng nghỉ. Chỉ nên đính chính nếu bạn đã nói sai thông tin.
Nhìn ghi chú khi thuyết trình có bị đánh giá thiếu chuyên nghiệp không?
Không, nếu bạn nhìn công khai rồi ngẩng lên nói với người nghe. Điều gây ấn tượng xấu là đọc nguyên văn từ giấy, không nhìn ai. Thẻ ghi chú chỉ ghi từ khoá giúp tránh lỗi đó.
Học thuộc lòng bài thuyết trình có làm dễ quên hơn không?
Có thể, vì khi thuộc từng chữ, nội dung nằm như một chuỗi liền, đứt một chữ là mất cả đoạn. Nên thuộc ý và ví dụ cho phần giữa, chỉ thuộc nguyên văn câu mở, câu chuyển và câu kết.
Quên luôn cả câu kết thì xử lý thế nào?
Hãy nhắc lại thông điệp chính trong một câu, nói rõ một việc bạn muốn người nghe làm, rồi cảm ơn. Một kết thúc ngắn gọn vẫn trọn vẹn hơn việc cố nhớ câu kết đã soạn mà bỏ dở giữa chừng.
Làm sao biết mình hay quên ở đoạn nào để chuẩn bị trước?
Tập thành tiếng vài lần và đánh dấu mỗi chỗ bạn ấp úng hay dừng lâu. Chỗ quên thường lặp lại, hay rơi vào chỗ nối giữa hai ý. Viết câu chuyển cho những chỗ đó và ghi lên thẻ.
Có nên dùng slide nhiều chữ để khỏi quên không?
Không nên. Slide nhiều chữ khiến bạn đọc từ màn hình và người nghe đọc trước bạn. Tốt hơn là tiêu đề slide là một câu ngắn nêu ý chính, đủ làm mốc nhắc bạn đang ở đâu trong bài.