Không có số lần tập chung cho mọi bài; bạn đã tập đủ khi nói được trọn bài thành tiếng không cần giấy ở phần mở và kết, chuyển ý không vấp, vừa thời lượng, và nghe lại bản ghi âm thấy không còn chỗ nào muốn sửa lớn. Thường cần bốn vòng tập, mỗi vòng có một mục đích riêng; tập nhiều lần mà vòng nào cũng giống vòng nào thì chỉ là lặp lại, không phải luyện.
Ví dụ trong bài: chị Mai, kế toán trưởng của một công ty gia đình sản xuất bao bì, phải báo cáo quyết toán năm trong 15 phút trước hội đồng quản trị. Người nghe là những người chủ lớn tuổi, không quen thuật ngữ kế toán, và có một vị hay hỏi cắt ngang. Chị có năm buổi tối để tập.
Bốn dấu hiệu cho thấy bạn đã tập đủ
Thay vì đặt mục tiêu “tập mười lần”, hãy đặt mục tiêu đạt bốn dấu hiệu. Người nói chủ đề quen có thể đạt sau ba lần; chủ đề mới có khi cần tám lần. Bốn dấu hiệu chị Mai dùng để biết lúc nào dừng:
- Mở và kết không cần nhìn giấy. Câu đầu tiên và câu cuối cùng bật ra tự nhiên, kể cả khi bị hỏi ngang rồi quay lại.
- Chuyển ý không vấp. Giữa các phần không có khoảng lặng dài kèm “à, ờ”, không phải lật giấy tìm phần tiếp theo.
- Vừa thời lượng, có khoảng dư. Hai lần tập liên tiếp đều kết thúc trước khung khoảng một đến hai phút.
- Nghe lại không còn chỗ muốn sửa lớn. Vẫn có thể muốn đổi vài từ, nhưng không còn đoạn nào muốn viết lại cả.
- Nếu đạt cả bốn mà vẫn còn thời gian, dùng thời gian đó cho chuyện khác: chuẩn bị câu hỏi khó, kiểm tra hậu cần, ngủ đủ. Tập tiếp sẽ ít thêm được gì.
Lần tập đầu tiên chị Mai không đạt dấu hiệu nào: hết 23 phút, vấp ở cả ba chỗ chuyển ý, và nghe lại thấy phần giải thích dòng tiền nghe như đọc sổ sách. Điều đó hoàn toàn bình thường. Vòng một sinh ra là để lộ những chỗ này.
Lịch tập bốn vòng trong năm buổi tối
Mỗi vòng giải quyết một loại vấn đề. Làm theo thứ tự, vì sửa câu chữ khi cấu trúc còn sai là phí công.
| Vòng | Mục đích | Cách tập | Xong khi | Chị Mai làm |
|---|---|---|---|---|
| 1. Nói thô | Thấy bài thật sự dài bao nhiêu, vấp ở đâu | Nói thành tiếng toàn bài, không dừng lại sửa | Đã nói hết một lần từ đầu đến cuối | Tối thứ Hai, hai lần |
| 2. Nghe lại | Sửa nội dung và câu chữ | Ghi âm, nghe lại với phiếu ghi chú, sửa dàn ý | Bài vừa khung, không còn đoạn muốn viết lại | Tối thứ Ba và thứ Tư |
| 3. Tập như thật | Quen cơ thể, không gian, trợ cụ | Đứng, nói to, cầm giấy thật, dùng slide thật | Nói trọn bài đứng không vấp | Tối thứ Năm |
| 4. Tập khúc | Làm chắc những chỗ hay hỏng | Chỉ tập mở, kết, chuyển ý, phần khó nhất | Bốn dấu hiệu đều đạt | Tối thứ Sáu, ngắn |
Tổng cộng chị Mai nói trọn bài khoảng sáu lần, cộng nhiều lần tập từng khúc. Con số không quan trọng bằng việc mỗi lần đều có lý do. Nếu không biết lần tập này để sửa điều gì, đó là dấu hiệu nên dừng lại xem phiếu ghi chú, không phải nói tiếp.
Vòng 1: nói thô và chấp nhận bập bõm
Rất nhiều người bỏ qua vòng này. Họ đọc dàn ý trong đầu, gật gù thấy ổn, và lần đầu tiên nói thành tiếng là lúc đứng trước người nghe. Đầu óc đọc thầm nhanh hơn miệng nói rất nhiều, và nó bỏ qua mọi chỗ khó. Chỉ khi nói ra, bạn mới phát hiện mình không biết diễn đạt ý thứ hai thế nào.
Quy tắc của vòng một: nói từ đầu đến cuối, không dừng lại. Vấp thì nói tiếp, quên thì nhìn dàn ý rồi nói tiếp, câu chưa hay cũng để đó. Mục tiêu duy nhất là có một bản nói trọn vẹn để biết thực tế bài dài bao nhiêu và chỗ nào bị kẹt.
Chị Mai đặt điện thoại ghi âm và bấm giờ, đứng trong phòng khách lúc con đã ngủ. Lần một hết 23 phút. Lần hai, ngay sau đó, hết 20 phút vì chị đã quen hơn với trình tự. Chị không sửa gì giữa hai lần, chỉ ghi lên giấy ba chỗ vấp nhất: lúc chuyển từ doanh thu sang chi phí, lúc giải thích vì sao lợi nhuận tăng mà tiền mặt giảm, và lúc kết.
Vòng một thường cho cảm giác nản, vì bài nghe tệ hơn mình tưởng. Hãy coi đó là tin tốt: bạn phát hiện ra vấn đề ở phòng khách, không phải ở phòng họp.
Vòng 2: nghe lại bản ghi âm và sửa có phương pháp
Nghe lại giọng mình thường khó chịu, nhưng đây là vòng sửa được nhiều nhất. Đừng nghe để chê; nghe với một tờ phiếu, ghi lại hiện tượng và cách sửa:
| Nghe thấy | Nghĩa là | Sửa thế nào |
|---|---|---|
| Khoảng lặng dài kèm “à, ờ” giữa hai phần | Chưa có câu chuyển ý | Viết sẵn một câu chuyển và tập đến thuộc |
| Một đoạn nói nhanh dần, nuốt chữ | Đoạn đó quá nhiều thông tin | Cắt bớt hoặc chia làm hai, thêm một chỗ dừng |
| Dùng thuật ngữ rồi phải giải thích lại | Từ ngữ chưa hợp người nghe | Đổi sang từ thường ngay từ đầu, ví dụ “tiền thật có trong tài khoản” thay cho “dòng tiền thuần” |
| Lặp một ý ở hai chỗ | Cấu trúc chưa gọn | Giữ ý ở chỗ mạnh hơn, chỗ kia thay bằng câu nhắc ngắn |
| Câu kết nhỏ dần, nghe như hết hơi | Chưa chắc mình muốn kết thế nào | Viết lại câu kết thành lời đề nghị rõ, tập riêng |
Chị Mai nghe lại hai bản ghi, mỗi bản một lần, dừng lại ghi chú. Sửa xong dàn ý, chị nói lại và ghi âm lần nữa. Bản mới hết 15 phút rưỡi, phần lợi nhuận và tiền mặt được giải thích bằng ví dụ “bán chịu cho khách hàng lớn, hàng đã giao nhưng tiền chưa về”. Chị cắt thêm một phần nữa để có khoảng dư.
Vòng 3: tập như thật, đứng và nói to
Bài đã ổn về nội dung, nhưng nói ngồi khác nói đứng, nói khẽ khác nói to, không có slide khác có slide. Vòng ba đưa cơ thể vào bài:
- Đứng dậy, đứng ở tư thế bạn sẽ đứng khi nói thật. Nếu sẽ đứng cạnh bàn họp, kê một cái bàn tương tự.
- Nói với âm lượng đủ cho người ngồi cuối phòng họp nghe, không phải âm lượng nói chuyện trong phòng khách.
- Dùng đúng dàn ý giấy bạn sẽ mang theo, đúng slide bạn sẽ chiếu, tập bấm chuyển trang đúng lúc.
- Nếu có thể, tập một lần ngay tại phòng sẽ nói. Chị Mai xin chìa khoá phòng họp chiều thứ Năm, đứng ở đầu bàn, nhìn những chiếc ghế trống nơi hội đồng sẽ ngồi.
- Tập một lần có người giả vờ hỏi cắt ngang giữa chừng, để quen việc trả lời rồi quay lại mạch. Chị nhờ chồng đọc to một câu hỏi bất kỳ ở phút thứ sáu.
Vòng ba thường làm lộ ra những thứ vòng hai không thấy: tay không biết để đâu khi cầm giấy, slide chuyển chậm hơn lời nói, hoặc giọng mỏi sau mười phút nói to. Sửa ngay khi còn thời gian.
Nếu không vào được phòng thật, hãy tìm chỗ gần giống nhất: một phòng rộng, đứng xa bức tường đối diện, nói như đang nói với người ngồi sát tường. Mục đích là để giọng và cơ thể quen với khoảng cách, không phải để có khung cảnh giống hệt.
Vòng 4: tập từng khúc thay vì tập cả bài
Câu mở và ba mươi giây đầu. Đây là lúc căng thẳng nhất. Chị Mai tập riêng ba mươi giây đầu khoảng mười lần, đến mức nói trôi chảy cả khi đang nghĩ chuyện khác.
Các câu chuyển ý. Đọc tên phần trước, nói câu chuyển, đọc tên phần sau. Tập vòng tròn như vậy cho tất cả chỗ chuyển, không cần nói nội dung ở giữa.
Phần khó nhất. Với chị Mai là phần lợi nhuận và tiền mặt. Chị tập giải thích nó theo ba cách: cách đầy đủ, cách một phút, và cách trả lời khi bị hỏi “sao lãi mà không có tiền?”.
Câu kết. Tập đến khi nói được với giọng chắc, không nhỏ dần cuối câu. Câu kết của chị: “Em đề nghị hội đồng thông qua báo cáo, và giao phòng kế toán lập kế hoạch thu hồi các khoản bán chịu trong quý một.”
Phiên bản một phút. Nếu hôm đó cuộc họp kéo dài và chủ tịch bảo “chị nói ngắn thôi”, chị cần một phiên bản một phút đã tập sẵn.
Câu trả lời cho người hay hỏi cắt ngang. Chị biết một vị trong hội đồng hay hỏi về khoản nợ ngân hàng. Chị tập sẵn câu trả lời ba mươi giây kèm câu quay lại mạch: “Phần nợ vay em sẽ nói kỹ ở trang sau, giờ em xin hoàn thành phần doanh thu đã.” Tập câu quay lại quan trọng không kém câu trả lời.
Tập quá nhiều cũng có hại, và đêm trước nên làm gì
Tập quá nhiều lần cả bài, đặc biệt vào hôm cuối, có thể làm bài nói thành máy móc. Bạn bắt đầu thuộc từng chữ, giọng mất đi sự tự nhiên, và nếu quên một câu thì lại đứng hình như người học thuộc. Một dấu hiệu nên dừng: bạn thấy chán chính bài nói của mình.
Đêm trước buổi nói, chỉ nên làm việc nhẹ: tập phần mở và kết một hai lần, đọc lướt dàn ý, chuẩn bị quần áo, in dàn ý dự phòng, ngủ sớm. Không tập trọn bài vào nửa đêm, và nếu phát hiện một chỗ chưa ưng thì sửa nhỏ, không đập đi xây lại.
Sáng hôm đó, trên đường đi, nói nhỏ câu mở một lần cho giọng quen. Tới sớm, nếu được thì đứng thử ở chỗ sẽ đứng.
Bài tập tối nay: với bài nói gần nhất bạn phải trình bày, làm đúng vòng một. Đứng dậy, bật ghi âm, nói trọn bài không dừng lại. Ghi thời gian và ba chỗ vấp nhất. Chỉ vậy thôi, việc sửa để tối mai. Mười lăm phút đó thường cho bạn biết về bài nói của mình nhiều hơn cả tuần đọc thầm.
Câu hỏi thường gặp
Tập thuyết trình bao nhiêu lần thì đủ?
Không có con số chung. Tập đến khi đạt bốn dấu hiệu: mở và kết không cần giấy, chuyển ý không vấp, vừa thời lượng có khoảng dư, và nghe lại bản ghi không còn chỗ muốn sửa lớn. Chủ đề quen có thể chỉ cần vài lần, chủ đề mới cần nhiều hơn.
Tập thuyết trình trước gương có hiệu quả không?
Gương giúp bạn thấy tư thế và tay, nhưng dễ làm bạn để ý vẻ ngoài thay vì nội dung và người nghe. Ghi âm hoặc quay video rồi xem lại thường cho nhiều thông tin hơn, vì bạn có thể tập trung vào lời nói khi nói và vào hình ảnh khi xem.
Có nên tập thuyết trình vào đêm trước buổi nói không?
Chỉ nên tập nhẹ phần mở và kết một hai lần. Tập trọn bài nhiều lần vào đêm trước dễ làm giọng mệt, đầu căng và bài nói thành máy móc. Thời gian đó nên dùng để chuẩn bị đồ, in dàn ý dự phòng và ngủ đủ.
Nghe lại giọng mình thấy khó chịu thì làm sao?
Hầu như ai nghe giọng mình qua bản ghi cũng thấy lạ, vì bình thường mình nghe giọng mình qua cả xương đầu. Người nghe thì quen giọng thật của bạn từ trước. Hãy nghe để tìm chỗ vấp và chỗ khó hiểu, không nghe để đánh giá chất giọng.
Không có thời gian tập trọn bài thì nên tập phần nào?
Ưu tiên tập câu mở và ba mươi giây đầu, các câu chuyển ý và câu kết. Đây là những chỗ dễ vấp nhất và người nghe nhớ nhất. Phần thân bài cứ nói theo dàn ý nếu bạn nắm chắc nội dung.
Tập một mình có thay được tập trước người khác không?
Không hoàn toàn. Tập một mình giúp bạn sửa nội dung và câu chữ, còn tập trước người thật cho bạn biết người nghe hiểu gì, chán ở đâu và sẽ hỏi gì. Nên làm cả hai, tập một mình trước rồi mới nhờ người nghe thử.