Thuyết trình chào thầu thắng nhờ bám sát tiêu chí chấm của bên mời thầu: mỗi phần bài nói trả lời đúng một tiêu chí, theo đúng thứ tự và trọng số họ đặt ra, do đúng người sẽ làm việc thật đứng ra trình bày. Hội đồng thường nghe nhiều đơn vị liên tiếp trong một buổi, cầm phiếu chấm trong tay. Đơn vị nào giúp họ điền phiếu dễ nhất — nói rõ “phần này trả lời tiêu chí thứ hai” — thường được nhớ rõ nhất, dù không phải đơn vị nói hay nhất.
Bài này nói về nguyên tắc trình bày, không thay cho quy định đấu thầu hay hồ sơ mời thầu cụ thể; mọi yêu cầu về thủ tục, thời lượng, thành phần dự, bạn làm đúng theo văn bản bên mời thầu gửi. Tình huống: anh Khoa, giám đốc dự án một công ty tổ chức sự kiện, cùng hai đồng nghiệp có ba mươi phút trình bày và mười lăm phút hỏi đáp trước hội đồng năm người, để giành hợp đồng tổ chức hội nghị khách hàng sáu trăm khách.
Đọc tiêu chí chấm rồi ánh xạ thành bài nói
Việc đầu tiên không phải mở trang trình chiếu mà là mở hồ sơ mời thầu, tìm phần tiêu chí đánh giá. Anh Khoa chép từng tiêu chí ra bảng, ghi trọng số, rồi gán phần bài nói và thời lượng tương ứng.
| Tiêu chí của bên mời thầu | Trọng số | Phần bài nói trả lời | Thời lượng |
|---|---|---|---|
| Hiểu yêu cầu và mục tiêu hội nghị | cao | Nhắc lại mục tiêu bằng lời của bên mời thầu, nêu ba điều khó nhất của sự kiện | 5 phút |
| Phương án tổ chức và ý tưởng | cao nhất | Đi qua một ngày hội nghị theo thứ tự khách trải nghiệm | 10 phút |
| Năng lực đội ngũ và kinh nghiệm | trung bình | Người phụ trách từng mảng tự giới thiệu, kèm một sự kiện cùng quy mô đã làm | 5 phút |
| Kế hoạch dự phòng rủi ro | trung bình | Ba tình huống xấu và cách xử lý | 5 phút |
| Chi phí | theo hồ sơ | Cách chi phí được cấu thành, không đọc lại bảng giá | 3 phút |
| Tiến độ | thấp | Mốc chính từ ký hợp đồng tới ngày diễn ra | 2 phút |
Thời lượng chia theo trọng số chứ không theo phần nào đội mình tự hào nhất. Nhiều đội dành mười phút kể thành tích công ty trong khi tiêu chí năng lực chỉ chiếm trọng số trung bình, rồi phải nói vội phần phương án là phần nặng điểm nhất.
Khi trình bày, nói to tên tiêu chí ở đầu mỗi phần: “Phần tiếp theo trả lời tiêu chí kế hoạch dự phòng.” Câu này nghe có vẻ khô, nhưng người cầm phiếu chấm sẽ cảm ơn bạn vì họ biết ngay phải ghi điểm vào ô nào.
Dàn ý ba mươi phút từ câu mở tới câu kết
Dàn ý dưới đây theo đúng bảng ánh xạ, thêm câu mở và câu kết. Mỗi bước có câu mẫu anh Khoa dùng.
- Mở, một phút: “Hội nghị ngày mười lăm tháng ba có sáu trăm khách và một mục tiêu anh chị đã ghi rõ: khách ra về hiểu được ba sản phẩm mới. Ba mươi phút tới, đội em trình bày cách đạt mục tiêu đó.”
- Hiểu yêu cầu, bốn phút: nhắc lại mục tiêu, nêu ba điều khó: sáu trăm khách đăng ký trong ba mươi phút, ba phiên song song, khách lớn tuổi chiếm phần đáng kể.
- Phương án, mười phút: dẫn hội đồng đi qua một ngày của một vị khách, từ lúc xuống xe tới lúc nhận quà ra về, mỗi điểm dừng nói đội làm gì khác.
- Đội ngũ, năm phút: mỗi người phụ trách đứng lên nói một phút về mảng của mình và một sự kiện tương tự đã làm.
- Dự phòng, năm phút: mất điện, mưa lớn giờ đón khách, diễn giả đến muộn; mỗi tình huống một câu xử lý.
- Chi phí và tiến độ, năm phút: cấu trúc chi phí theo ba nhóm, các mốc chính.
- Kết, khoảng một phút: nhắc lại ba điều khó và ba cách đội xử lý, rồi mời hội đồng hỏi.
Chú ý câu kết không phải lời cảm ơn hay lời hứa tận tâm. Hội đồng nghe câu “chúng em sẽ tận tâm” từ mọi đơn vị. Câu kết tốt nhắc lại thứ bạn khác, gắn với đúng mục tiêu của họ.
Nếu hồ sơ mời thầu quy định thời lượng ngắn hơn, ví dụ chỉ hai mươi phút, giữ nguyên các bước nhưng cắt theo trọng số: phần năng lực và tiến độ rút còn một câu mỗi phần, phần phương án vẫn giữ nhiều thời gian nhất. Đừng nói nhanh hơn để nhồi đủ nội dung cũ; hội đồng chấm điều họ nghe rõ, không chấm điều bạn kịp nói.
Phân vai cả đội trình bày
Người sẽ làm thật thì đứng ra nói. Nếu người trình bày giỏi nhất không phải người phụ trách dự án, hội đồng sẽ nhận ra trong phần hỏi đáp. Anh Khoa để chị phụ trách hậu cần tự nói phần đón khách, dù chị nói chậm hơn anh. Hội đồng muốn gặp người sẽ chịu trách nhiệm ngày diễn ra.
Một người dẫn mạch. Một người mở, kết và giới thiệu người tiếp theo. Câu chuyển mẫu: “Phần đón khách là việc của chị Ngân, người đã điều phối khu đăng ký cho các hội nghị cùng quy mô.” Câu giới thiệu kèm lý do khiến lần đổi người nói trơn tru.
Người không nói thì vẫn đang được nhìn. Ai đứng hoặc ngồi phía trước mà không nói thì nhìn về phía người đang nói, không xem điện thoại, không lật giấy. Hội đồng nhìn cả đội chứ không chỉ người cầm micro.
Phân trước ai trả lời loại câu hỏi nào. Câu hỏi về chi phí do ai trả lời, về kỹ thuật âm thanh ánh sáng do ai, về nhân sự do ai. Khi hội đồng hỏi, người dẫn mạch chuyển ngay: “Câu này chị Ngân trả lời ạ.” Không để hai người cùng mở miệng hay cùng nhìn nhau chờ.
Không quá bốn người nói. Mỗi lần đổi người tốn vài chục giây và một chút sự chú ý. Với ba mươi phút, ba người là vừa; những người khác có thể có mặt và chỉ trả lời câu hỏi chuyên môn.
Nói điểm khác biệt mà không tự khen
Tự khen là phản xạ khi bị so với đơn vị khác. Hội đồng nghe tính từ thì không chấm được; họ chấm được việc cụ thể và bằng chứng.
| Đang nói | Nói lại thành |
|---|---|
| “Đội em rất chuyên nghiệp và giàu kinh nghiệm.” | “Năm ngoái đội em làm bốn hội nghị trên năm trăm khách; hồ sơ trang mười hai có liên hệ của hai đơn vị đồng ý cho anh chị hỏi trực tiếp.” |
| “Bên em có ý tưởng độc đáo, sáng tạo.” | “Khách lớn tuổi sẽ được đón ở một quầy riêng có ghế ngồi, không phải xếp hàng chung.” |
| “Bên em cam kết chất lượng tốt nhất.” | “Nếu khu đăng ký để khách chờ quá mười lăm phút, bên em đề nghị ghi vào hợp đồng một khoản giảm trừ.” |
| “Đơn vị khác không làm được như bên em.” | (bỏ hẳn, không nhắc đơn vị khác) |
| “Bên em luôn đặt khách hàng làm trung tâm.” | “Đội em đã đi thử quãng đường từ bãi xe tới hội trường; mất bảy phút đi bộ, nên bên em đề xuất xe điện đưa đón.” |
Hàng thứ ba đáng chú ý: một cam kết có cái giá đi kèm thuyết phục hơn mọi lời hứa. Chỉ đưa ra khi công ty bạn thật sự chấp nhận được khoản đó; hội đồng có thể đưa nó vào hợp đồng.
Hàng cuối là kiểu chứng cứ mạnh nhất: đội đã bỏ công đi khảo sát thật. Hội đồng hiếm khi nghe được chi tiết kiểu này từ đơn vị chỉ soạn hồ sơ trên giấy.
Mười lăm phút hỏi đáp với hội đồng
Phần hỏi đáp thường quyết định nhiều hơn phần trình bày, vì đó là lúc hội đồng kiểm chứng điều bạn vừa nói. Vài nguyên tắc và câu mẫu:
- Nghe hết câu hỏi, ghi lại, rồi mới trả lời. Câu hỏi của hội đồng thường có hai ý; trả lời sót một ý là mất điểm.
- Trả lời thẳng câu đầu tiên: “Có ạ”, “Chưa ạ”, “Khoảng ba ngày ạ”, rồi mới giải thích.
- Khi chưa có thông tin: “Phần này em xin gửi văn bản bổ sung trước năm giờ chiều mai, nếu hồ sơ mời thầu cho phép.”
- Khi bị hỏi về chi phí cao hơn: giải thích cấu thành, không vội hứa giảm giá tại chỗ khi chưa được công ty đồng ý.
- Khi câu hỏi có vẻ hoài nghi năng lực: đưa một việc cụ thể đã làm, đừng tranh luận về cảm nhận.
- Khi hết giờ mà hội đồng còn hỏi: “Đội em có thể trả lời bằng văn bản các câu còn lại, anh chị muốn nhận qua đầu mối nào ạ?”
Trước buổi chào thầu, đội nên ngồi với nhau và liệt kê mười câu hỏi khó nhất, phân người trả lời và tập từng câu. Câu khó nhất thường không phải về chuyên môn mà về sự cố trong quá khứ; nói thật, nói ngắn, nói bài học rút ra.
Tập dượt tổng và bài tập tối nay
Đội chào thầu nên tập dượt tổng ít nhất một lần với người ngoài đóng vai hội đồng. Trình tự đội anh Khoa làm:
- Mời ba đồng nghiệp không tham gia dự án, đưa mỗi người bảng tiêu chí chấm và nhờ họ chấm thật.
- Trình bày trọn ba mươi phút, có bấm giờ, có đổi người như thật.
- Cho người đóng vai hội đồng hỏi mười lăm phút, khuyến khích hỏi khó.
- So phiếu chấm: tiêu chí nào bị chấm thấp nhất, phần nói tương ứng thiếu gì.
- Sửa đúng phần đó, không sửa lan sang các phần đang ổn.
- Bài tập cá nhân tối nay: lấy một hồ sơ mời thầu hay yêu cầu chào giá gần nhất bạn từng làm, chép ra bảng tiêu chí và trọng số, rồi tự hỏi bài trình bày khi đó chia thời gian có đúng trọng số không.
Lần tập dượt tổng thường lộ ra lỗi không ai thấy khi tập riêng: hai người cùng nói một ý, câu chuyển giữa người này và người kia bị hụt, hay phần chi phí không ai nhận trả lời. Sửa những lỗi đó trước ngày thật rẻ hơn nhiều so với để hội đồng phát hiện.
Câu hỏi thường gặp
Có nên mang theo nhiều người hơn để thể hiện đội đông không?
Không cần, và có khi bất lợi. Mang đúng những người sẽ làm việc thật và có vai trò rõ trong buổi trình bày. Nếu hồ sơ mời thầu giới hạn số người dự, làm theo đúng giới hạn đó; hội đồng để ý cả việc đơn vị có tuân thủ yêu cầu nhỏ hay không.
Có nên trình bày chi phí chi tiết từng hạng mục không?
Thường chỉ cần cấu trúc chi phí theo vài nhóm lớn và giải thích nhóm nào chiếm nhiều nhất, vì sao. Bảng chi tiết đã có trong hồ sơ. Đọc từng dòng tốn thời gian và kéo cuộc trao đổi về mặc cả từng khoản thay vì bàn phương án.
Nếu trình bày sau cùng trong buổi thì có nên thay đổi gì không?
Hội đồng lúc đó mệt và đã nghe nhiều phương án giống nhau. Mở thẳng vào điểm khác biệt cụ thể nhất, giữ đúng giờ hoặc ngắn hơn một chút, và tránh lặp những điều hiển nhiên mà đơn vị nào cũng nói. Không bình luận về các đơn vị đã trình bày trước.
Thua thầu thì có nên hỏi lại lý do không?
Nên, nếu bên mời thầu sẵn lòng chia sẻ. Gửi lời cảm ơn và hỏi ngắn gọn tiêu chí nào đội mình còn yếu. Thông tin đó giúp lần sau ánh xạ tiêu chí chính xác hơn, và cách bạn đón nhận kết quả cũng được bên mời thầu nhớ cho những lần sau.
Thuyết trình chào thầu có cần slide không?
Thường có, vì hội đồng đông và cần nhìn sơ đồ mặt bằng, tiến độ. Nhưng slide nên theo đúng thứ tự tiêu chí chấm, mỗi phần có tiêu đề trùng tên tiêu chí. Cách làm slide ít chữ và dễ đọc thuộc về chủ đề slide và trợ cụ, bài này chỉ bàn phần nói.