Khi không làm cử chỉ, hai tay nên để ở tư thế nghỉ: buông tự nhiên hai bên người, hoặc hai bàn tay chạm nhẹ vào nhau ở ngang thắt lưng. Khi cần minh hoạ, đưa tay lên vùng từ thắt lưng đến ngực, lòng bàn tay mở, làm cử chỉ khớp với lời nói rồi trở về tư thế nghỉ. Tay không có việc gì làm thì cứ để yên, đừng cố nghĩ thêm động tác.
Tình huống trong bài: anh Khoa, nhân viên kinh doanh một hãng sơn, giới thiệu dòng sơn chống thấm mới cho khoảng mười lăm chủ đại lý trong phòng họp nhỏ của chi nhánh. Lần trước anh xoay bút liên tục, lúc thì khoanh tay, lúc thì đút túi quần, và một chủ đại lý góp ý vui rằng nhìn tay anh mà quên nghe sản phẩm. Bạn sẽ có tư thế nghỉ, sáu cử chỉ dùng được ngay, bảng sửa lỗi và kịch bản cử chỉ theo phút.
Vì sao tay trở thành vấn đề khi đứng trước người nghe
Khi ngồi nói chuyện, tay có chỗ đặt: lên bàn, cầm cốc nước, gõ nhẹ lên đùi. Khi đứng lên trước nhiều người, tay đột nhiên không có chỗ đặt và trở nên rất "nổi". Người nói bắt đầu ý thức về tay mình, và càng ý thức thì tay càng lúng túng: cầm vạt áo, xoa hai bàn tay, chạm mặt, nghịch nắp bút.
Những động tác này phần lớn là cách cơ thể xả căng thẳng, không phải lỗi tính cách. Nhưng người nghe nhìn thấy chúng, và động tác lặp lại có sức hút mắt rất mạnh. Một cây bút xoay liên tục trên tay có thể khiến người nghe theo dõi cây bút thay vì nghe nội dung, đúng điều chủ đại lý đã góp ý với anh Khoa.
Giải pháp không phải là đóng băng tay, vì tay cứng đờ cũng trông gượng. Giải pháp là cho tay hai trạng thái rõ ràng: trạng thái nghỉ thoải mái và trạng thái làm cử chỉ có mục đích. Khi đã biết tay về đâu lúc không làm gì, bạn sẽ thấy nhẹ đi một nửa nỗi lo.
Ba tư thế nghỉ của tay và khi nào dùng
Tư thế nghỉ là chỗ tay trở về sau mỗi cử chỉ. Chọn một tư thế hợp với bạn và tập cho quen, không cần dùng cả ba.
| Tư thế nghỉ | Cách làm | Hợp với |
|---|---|---|
| Buông tự nhiên | Hai tay thả lỏng dọc thân, ngón tay hơi cong, không nắm chặt | Người có dáng cao, phòng lớn, cảm giác điềm tĩnh |
| Chạm nhẹ ở thắt lưng | Hai bàn tay chạm nhẹ vào nhau ngang rốn, không đan chặt ngón, không xoa | Phần lớn người mới, phòng họp nhỏ, dễ chuyển sang cử chỉ |
| Một tay cầm vật nhẹ | Một tay cầm thẻ ghi chú hoặc bút (để yên), tay kia buông hoặc làm cử chỉ | Người cần ghi chú, bài có giới thiệu vật mẫu |
| Tay đặt lên bục (nếu có) | Hai tay đặt nhẹ hai mép bục, không bám chặt | Bài phát biểu trang trọng, đứng sau bục cố định |
Anh Khoa chọn tư thế "chạm nhẹ ở thắt lưng". Từ vị trí này, tay đưa lên làm cử chỉ rất ngắn, và trở về cũng nhanh. Quan trọng là chạm nhẹ chứ không đan chặt: đan chặt ngón tay ở trước bụng trông như đang cầu xin hoặc đang cố giữ bình tĩnh.
Sáu cử chỉ minh hoạ dùng được ngay
Đếm bằng ngón tay. Khi nói "có ba lý do", giơ ba ngón tay lên ngang ngực; rồi mỗi lý do giơ một ngón tương ứng. Cử chỉ này giúp người nghe theo dõi đang ở ý thứ mấy.
Hai tay mở rộng để nói "tất cả", "toàn bộ". Lòng bàn tay ngửa, hai tay mở dần sang hai bên. Hợp với câu như "sơn này dùng được cho toàn bộ tường ngoài trời".
Hai tay đặt hai bên để so sánh. Tay trái là "loại cũ", tay phải là "loại mới". Khi nói tới loại nào, nâng nhẹ tay đó lên. Người nghe nhìn thấy sự so sánh trong không gian.
Chỉ cả bàn tay, không chỉ một ngón. Khi hướng người nghe tới vật mẫu hay màn chiếu, dùng cả bàn tay mở, ngón khép. Chỉ bằng ngón trỏ, nhất là về phía người nghe, dễ bị hiểu là thiếu lịch sự.
Tay hướng về người nghe khi mời. Lòng bàn tay ngửa, đưa về phía người nghe khi nói "anh chị" hoặc mời đặt câu hỏi. Đây là cử chỉ mời gọi, mở.
Diễn tả kích thước, chiều cao, mức độ. "Lớp sơn chỉ dày bằng thế này" kèm hai ngón tay khép gần nhau. Cử chỉ mô tả giúp người nghe hình dung thứ khó nói bằng lời.
Vùng đặt tay: cao thấp nói lên điều gì
Vị trí tay trong không gian truyền tín hiệu khác nhau. Không cần nhớ lý thuyết, chỉ cần biết vùng nào nên dùng nhiều nhất.
| Vùng | Cảm giác người nghe nhận | Dùng khi |
|---|---|---|
| Dưới thắt lưng | Thấp, thiếu năng lượng, như đang giấu tay | Hầu như tránh, trừ tư thế buông tự nhiên |
| Thắt lưng đến ngực | Tự nhiên, chân thành, dễ gần | Phần lớn cử chỉ trong bài, vùng chính |
| Ngang vai đến mặt | Năng lượng cao, nhấn mạnh | Một vài lúc nhấn mạnh ý chính, câu kêu gọi |
| Trên đầu | Rất mạnh, có thể quá kịch | Hiếm dùng trong thuyết trình công việc |
| Che trước mặt, chạm mặt, chạm tóc | Bối rối, che giấu | Tránh |
Khi giới thiệu sản phẩm cho đại lý, anh Khoa giữ phần lớn cử chỉ ở vùng thắt lưng đến ngực. Chỉ khi nói câu chốt "đại lý nhập trong tháng này được hỗ trợ thêm hàng mẫu", anh đưa tay lên ngang vai, một lần duy nhất.
Lỗi tay hay gặp: đang làm và làm lại thành
Mỗi lỗi dưới đây có một cách thay thế cụ thể. Không cần sửa hết một lần, chọn lỗi bạn hay mắc nhất.
| Đang làm | Làm lại thành |
|---|---|
| Khoanh tay trước ngực | Đưa về tư thế chạm nhẹ ở thắt lưng; khoanh tay trông như phòng thủ |
| Đút hai tay vào túi quần | Nếu muốn thoải mái, chỉ một tay vào túi trong thời gian ngắn, tay kia làm cử chỉ |
| Xoay bút, bấm bút, nghịch nắp | Đặt bút xuống bàn; nếu cần cầm, cầm yên ở tư thế nghỉ |
| Chắp tay sau lưng suốt bài | Dùng khi đang nghe câu hỏi thì được, khi nói thì đưa tay ra trước |
| Xoa hai bàn tay liên tục | Chạm nhẹ rồi giữ yên, hoặc buông xuống |
| Cử chỉ lặp lại một kiểu suốt bài (như chặt tay xuống) | Chọn cử chỉ theo nội dung câu, không theo thói quen |
Cách phát hiện lỗi của mình nhanh nhất là quay video, rồi xem lại với âm thanh tắt. Khi không có tiếng, bạn chỉ thấy cơ thể, và các động tác lặp lại hiện ra rất rõ.
Kịch bản cử chỉ cho mười phút giới thiệu sản phẩm
Anh Khoa không lên kịch bản cho mọi câu, chỉ ghi những điểm có cử chỉ cố định. Phần còn lại tay để tự nhiên.
| Phút | Câu nói | Cử chỉ |
|---|---|---|
| 0 – 1 | "Hôm nay em giới thiệu ba điểm khác của dòng sơn mới." | Giơ ba ngón tay ngang ngực |
| 1 – 3 | "Thứ nhất, chống thấm cho tường ngoài trời." | Một ngón tay, rồi bàn tay mở về phía vật mẫu |
| 3 – 5 | "Loại cũ phải sơn hai lớp, loại mới một lớp." | Tay trái nâng khi nói loại cũ, tay phải nâng khi nói loại mới |
| 5 – 7 | "Thứ ba, giá nhập cho đại lý." | Ba ngón tay, rồi về tư thế nghỉ khi đọc số |
| 7 – 8 | "Anh chị có thể sờ thử mẫu này." | Cầm vật mẫu bằng hai tay, đưa về phía người nghe |
| 8 – 10 | "Đại lý nhập trong tháng được hỗ trợ thêm hàng mẫu." | Tay đưa lên ngang vai, lòng bàn tay mở, rồi trở về nghỉ |
Để ý phần đọc con số giá nhập: anh Khoa chủ ý để tay ở tư thế nghỉ. Khi nói con số, cử chỉ nhiều dễ làm người nghe phân tâm; để tay yên giúp con số nổi lên một mình.
Bài tập trước gương tối nay
Mười lăm phút, cần gương lớn hoặc điện thoại dựng đứng để quay. Dùng chính phần mở đầu bài nói thật của bạn.
- Đứng thẳng, chọn tư thế nghỉ. Giữ tư thế đó trong một phút không nói gì, để cơ thể quen cảm giác tay yên mà không gượng.
- Nói phần mở đầu, chỉ làm cử chỉ ở những chỗ đã chọn trước (đếm, so sánh, mời). Mỗi cử chỉ xong, đưa tay về tư thế nghỉ.
- Quay video lần nói đó, xem lại với âm thanh tắt. Đánh dấu những lúc tay làm động tác không có lý do.
- Nói lại, lần này cầm một cây bút. Tập đặt bút xuống bàn ngay sau câu đầu tiên và không cầm lại.
- Lần cuối, nói mà không nghĩ về tay. Xem video xem tay đã tự tìm về tư thế nghỉ chưa.
Thường sau ba bốn lần tập, tay bắt đầu tự về chỗ mà không cần nhắc. Anh Khoa tập hai tối và để cây bút trong cặp suốt buổi giới thiệu. Lần này các chủ đại lý hỏi về độ bền màu chứ không còn ai nhắc tới tay anh.
Tay khi cầm vật mẫu, điều khiển trình chiếu hay ghi chú
Thuyết trình bán hàng thường có vật mẫu, và vật mẫu là trợ thủ tốt cho tay: nó cho tay một việc có ý nghĩa. Cầm vật mẫu bằng cả hai tay khi giới thiệu, giữ ở ngang ngực và hơi nghiêng về phía người nghe để họ nhìn rõ. Khi nói xong phần về vật mẫu, đặt nó xuống bàn ở chỗ người nghe vẫn thấy được, đừng cầm mãi trên tay vì vật mẫu sẽ thành thứ để nghịch.
Với bút bấm chuyển trang, cầm bằng tay không thuận, giữ yên ở tư thế nghỉ, chỉ bấm khi cần. Đừng chỉ bút bấm vào màn chiếu như cầm điều khiển ti vi; nếu cần chỉ một chi tiết, dùng bàn tay mở hướng về màn.
Thẻ ghi chú thì cầm ở một tay, ngang thắt lưng, đủ thấp để không che mặt và đủ cao để liếc được. Tay còn lại làm cử chỉ. Khi chuyển thẻ, chuyển bình thản, không cần giấu. Người nghe không đánh giá bạn vì có ghi chú, họ chỉ khó chịu khi bạn cúi xuống đọc thẻ thay vì nói với họ.
Một điều anh Khoa rút ra: số vật cầm trên tay càng ít, tay càng yên. Anh bỏ hẳn cây bút, dùng một thẻ ghi chú và một hộp sơn mẫu, mỗi lúc chỉ cầm một thứ.
Câu hỏi thường gặp
Có nên đút tay vào túi khi thuyết trình không?
Không nên để cả hai tay trong túi suốt bài vì trông thiếu tôn trọng và hạn chế cử chỉ. Trong bối cảnh thân mật, một tay trong túi một lúc ngắn thì chấp nhận được, nhưng hãy rút ra khi nói ý quan trọng.
Tay run khi thuyết trình thì giấu thế nào?
Đừng cầm tờ giấy mỏng vì giấy sẽ khuếch đại độ run. Dùng thẻ bìa cứng, đặt tay lên bục hoặc chạm nhẹ hai tay vào nhau. Thở chậm bằng bụng vài hơi trước khi lên cũng giúp tay đỡ run.
Làm cử chỉ nhiều có tốt hơn đứng yên không?
Không hẳn. Cử chỉ có giá trị khi khớp với lời nói, như đếm, so sánh, chỉ vật. Cử chỉ liên tục không theo nội dung làm người nghe mệt mắt. Đứng yên ở tư thế nghỉ giữa các cử chỉ là bình thường.
Ngồi thuyết trình thì tay để đâu?
Đặt hai tay lên bàn, cẳng tay tựa nhẹ mép bàn, bàn tay mở hoặc chạm nhẹ vào nhau. Cử chỉ vẫn làm được ở vùng trên mặt bàn. Tránh để tay dưới gầm bàn vì người nghe không thấy tay bạn.
Cử chỉ của người Việt có khác các nơi khác không?
Có một số khác biệt, ví dụ chỉ tay bằng một ngón vào người khác hay vẫy tay gọi người bằng lòng bàn tay ngửa có thể bị coi là thiếu lịch sự. Khi nói trước người lớn tuổi hoặc khách, dùng cả bàn tay mở để chỉ là an toàn nhất.