Thông điệp chính là một câu, thường dưới 25 chữ, nói điều người nghe nên nhớ và nên làm nếu họ chỉ nhớ được duy nhất một điều từ bài nói của bạn. Nó không phải chủ đề (“tiết kiệm điện mùa nóng”) mà là một khẳng định có hướng (“chỉnh máy lạnh lên 27 độ và bật kèm quạt là cách dễ nhất để hoá đơn tháng Sáu không tăng vọt”).
Ví dụ xuyên suốt: anh Khoa, nhân viên kỹ thuật điện, được mời nói 20 phút trong buổi sinh hoạt khu dân cư tối thứ Bảy về dùng điện mùa nóng. Người nghe là khoảng 50 hộ, đa số lớn tuổi, ngồi ghế nhựa trong nhà văn hoá. Anh có cả chục mẹo hay. Vấn đề là sau 20 phút, người nghe sẽ nhớ được gì khi về nhà.
Chủ đề, tiêu đề và thông điệp: ba thứ hay bị nhầm
Phần lớn người chuẩn bị bài nói có chủ đề, có tiêu đề, và nghĩ như vậy là đã có thông điệp. Bảng dưới cho thấy chúng khác nhau thế nào qua bốn bài nói khác nhau:
| Chủ đề | Tiêu đề | Thông điệp chính |
|---|---|---|
| Dùng điện mùa nóng | Mẹo tiết kiệm điện cho gia đình | Máy lạnh 27 độ cộng quạt là cách dễ nhất giữ hoá đơn tháng Sáu không tăng vọt. |
| An toàn khi trẻ đi bơi | Mùa hè an toàn cho con | Trẻ ở dưới nước thì luôn có một người lớn chỉ làm đúng việc nhìn trẻ, không cầm điện thoại. |
| Kết quả kinh doanh quý ba | Báo cáo quý ba | Doanh thu đạt kế hoạch nhờ khách cũ, nhưng khách mới giảm hai quý liền và cần xử lý ngay. |
| Quy trình đổi trả hàng | Hướng dẫn quy trình mới | Từ tháng sau, mọi yêu cầu đổi trả xử lý trong hai ngày, nhân viên quầy được tự quyết dưới mức giá nhất định. |
Chủ đề trả lời câu “nói về gì”. Tiêu đề là tên gọi để mời người nghe. Thông điệp trả lời câu “thì sao?” — nó có động từ, có lập trường, và người nghe có thể đồng ý hoặc phản đối. Một câu mà không ai phản đối được thường là câu chưa nói gì cả.
Ba bước rút một câu thông điệp từ cả đống ý
Anh Khoa bắt đầu với mười hai mẹo: rút phích thiết bị chờ, vệ sinh lưới lọc máy lạnh, dùng đèn tiết kiệm, giặt đồ một lần, phơi thay vì sấy, kiểm tra tủ lạnh có hở cửa không, và nhiều mẹo nữa. Anh làm ba bước:
- Xếp theo tác động với chính người nghe. Người lớn tuổi trong khu chủ yếu than hoá đơn tăng vào tháng nóng. Phần tăng đó chủ yếu đến từ máy lạnh chạy đêm. Mẹo về máy lạnh được xếp đầu, mẹo rút phích chờ xuống cuối vì tác động nhỏ với họ.
- Chọn một hành động dễ làm nhất trong nhóm tác động lớn. Vệ sinh lưới lọc có tác dụng nhưng người lớn tuổi khó tự trèo lên tháo. Chỉnh nhiệt độ và bật quạt thì ai cũng làm được ngay tối nay bằng điều khiển.
- Viết câu có cả hành động lẫn lợi ích. Bản nháp một: “Nên dùng máy lạnh hợp lý.” Bản nháp hai: “Chỉnh máy lạnh lên 27 độ.” Bản cuối: “Máy lạnh 27 độ cộng quạt là cách dễ nhất để hoá đơn tháng Sáu không tăng vọt.”
Mười một mẹo còn lại không biến mất. Hai mẹo trở thành ý phụ cho thông điệp, phần còn lại anh in ra một tờ giấy phát tay để ai muốn thì đọc thêm. Bài nói chỉ cần mang một điều về nhà; tờ giấy mang phần còn lại.
Năm phép thử câu thông điệp trước khi dùng
Phép thử ba mươi giây. Nói câu thông điệp và một câu giải thích cho một người trong vòng ba mươi giây. Nếu không làm được, câu còn quá phức tạp hoặc bạn chưa chắc mình muốn nói gì.
Phép thử “thì sao?”. Đọc câu lên rồi tự hỏi “thì sao?”. Với câu “máy lạnh là thiết bị tốn điện nhất trong nhà”, câu trả lời là “thì mình phải làm gì?” — câu chưa có hành động. Câu tốt khiến câu hỏi “thì sao?” không còn cần thiết.
Phép thử người ngoài ngành. Đọc câu cho một người không làm nghề của bạn. Anh Khoa đọc cho mẹ mình. Bà hỏi lại “27 độ là chỉnh ở đâu?”, nên anh thêm phần làm mẫu bằng chiếc điều khiển thật.
Phép thử phản đối. Có ai có lý do hợp lý để không đồng ý không? Một bác trong khu sẽ bảo “27 độ thì nóng lắm”. Câu thông điệp vẫn đứng được vì có vế “cộng quạt”, và anh chuẩn bị sẵn một câu trả lời cho phản đối này.
Phép thử kể lại. Tưởng tượng một người nghe về nhà kể lại cho con cháu. Họ sẽ nói gì? Nếu câu họ kể khác câu thông điệp của bạn, bài nói đang đẩy họ về một hướng khác.
Thông điệp sai thường gặp và cách sửa
Những câu dưới đây đều từng được dùng làm thông điệp chính trong các bài nói thật ở nơi làm việc. Chúng không sai về nội dung, chỉ sai về chức năng:
| Đang viết | Vấn đề | Viết lại thành |
|---|---|---|
| “Tiết kiệm điện là trách nhiệm của mỗi gia đình.” | Khẩu hiệu, không có hành động | “Tối nay chỉnh máy lạnh lên 27 độ và bật thêm quạt.” |
| “Quý ba có nhiều biến động.” | Mô tả, không có lập trường | “Khách mới giảm hai quý liền, mình cần một kế hoạch trong tháng này.” |
| “Quy trình mới có năm điểm thay đổi.” | Liệt kê, không nói điều quan trọng nhất | “Điều thay đổi lớn nhất: nhân viên quầy được tự quyết đổi trả dưới mức giá nhất định.” |
| “An toàn là trên hết.” | Ai cũng đồng ý nên không ai nghe | “Khi trẻ ở dưới nước, phải có một người lớn chỉ làm việc nhìn trẻ.” |
Dấu hiệu chung của các câu sai: chúng có thể dán vào bất kỳ bài nói nào cùng chủ đề. Thông điệp tốt thì chỉ thuộc về bài nói của bạn, cho đúng người nghe đó, vào đúng thời điểm đó.
Nhắc thông điệp ba lần mà không bị lặp
Người nghe không đọc lại được bài nói như đọc lại một trang giấy. Vì vậy thông điệp cần xuất hiện ít nhất ba lần: ở phần mở, giữa bài và phần kết. Mỗi lần nói bằng một cách diễn đạt khác để người nghe không thấy bị nhắc nhở.
Kịch bản 20 phút của anh Khoa đặt thông điệp như sau. Phút thứ hai, sau câu hỏi mở đầu “tháng Sáu năm ngoái nhà mình đóng tiền điện bao nhiêu?”, anh nói: “Tối nay mình chỉ xin các bác nhớ một việc: máy lạnh 27 độ, bật thêm cái quạt.” Phút thứ mười, sau phần giải thích vì sao mỗi độ hạ xuống lại tốn thêm, anh cầm điều khiển lên làm mẫu: “Đây, bấm hai lần là lên 27, rồi bật quạt hướng vào người.” Phút mười tám, trước khi mời hỏi: “Về nhà tối nay, các bác thử ngay một đêm 27 độ cộng quạt, tháng sau nhìn hoá đơn.”
Ba câu cùng một nội dung nhưng làm ba việc khác nhau: câu đầu báo trước, câu giữa chỉ cách làm, câu cuối giao việc. Người nghe không thấy lặp, nhưng về nhà họ đã nghe điều đó ba lần.
Với bài dài hơn, ví dụ 45 phút ở hội thảo, bạn có thể nhắc lại sau mỗi phần lớn, như một điểm dừng để người nghe đã lơ đãng bắt lại nhịp.
Dựng cả bài 20 phút quanh một câu thông điệp
Khi đã có câu thông điệp, phần còn lại của bài chỉ làm một việc: giúp người nghe tin câu đó và làm theo. Đây là kịch bản theo phút anh Khoa mang theo, mỗi phần ghi rõ nó phục vụ thông điệp thế nào:
| Phút | Nội dung | Phục vụ thông điệp ra sao |
|---|---|---|
| 0–2 | Hỏi tiền điện tháng Sáu năm ngoái, nói thông điệp lần một | Gợi đúng nỗi lo của người nghe rồi hứa một cách giải quyết |
| 2–6 | Vì sao hoá đơn mùa nóng tăng: máy lạnh chạy đêm là phần lớn | Cho người nghe lý do để tin rằng máy lạnh mới là chỗ cần sửa |
| 6–10 | Mỗi độ chỉnh thấp xuống, máy phải chạy lâu hơn; quạt giúp thấy mát hơn ở cùng nhiệt độ | Giải thích cơ chế bằng lời thường, không công thức |
| 10–13 | Làm mẫu bằng điều khiển thật, nói thông điệp lần hai | Biến lời khuyên thành động tác ai cũng làm theo được |
| 13–16 | Trả lời trước ba lo ngại: nóng, người già, trẻ nhỏ | Gỡ những lý do khiến người nghe không làm |
| 16–18 | Nhắc tờ giấy phát tay có thêm mười một mẹo | Cho người muốn đọc thêm một lối đi mà không làm bài nói loãng |
| 18–20 | Nói thông điệp lần ba, mời hỏi | Giao việc cụ thể cho tối nay |
Đọc cột cuối từ trên xuống, bạn sẽ thấy cả bài là một đường thẳng tới câu thông điệp. Phần nào không viết được cột cuối là phần đang kéo bài đi lạc, nên chuyển vào tờ phát tay hoặc bỏ hẳn.
Khi bài buộc phải có nhiều ý: thông điệp ô che
Có những bài nói không thể chỉ có một hành động, ví dụ báo cáo tổng kết năm hay buổi đào tạo nhân viên mới. Khi đó hãy dùng một thông điệp “ô che”: một câu bao trùm, và các ý nhỏ đều là ví dụ cho câu đó.
Ví dụ, buổi đào tạo nhân viên quầy có tám quy định. Thay vì liệt kê tám điều ngang nhau, thông điệp ô che là: “Ở quầy, khách phải rời đi với một câu trả lời rõ ràng, kể cả khi câu trả lời là chưa.” Tám quy định được giới thiệu như tám cách làm cho câu đó thành hiện thực. Người nghe có thể quên quy định thứ sáu, nhưng nếu nhớ câu ô che, họ vẫn đoán đúng cách xử lý trong tình huống chưa được dạy.
Cách kiểm tra thông điệp ô che: mỗi ý nhỏ có giải thích được bằng câu ô che không? Nếu có một ý không liên quan, hoặc nó nên chuyển sang bài khác, hoặc câu ô che cần viết rộng hơn một chút.
Bài tập tối nay: lấy bài nói sắp tới, viết ba phiên bản câu thông điệp, đưa từng câu qua năm phép thử ở trên, giữ câu qua được nhiều phép thử nhất. Sau đó viết ba cách nói câu đó cho ba vị trí: mở đầu, giữa bài và kết thúc.
Câu hỏi thường gặp
Thông điệp chính nên dài bao nhiêu chữ?
Không có độ dài bắt buộc, nhưng câu dưới khoảng 25 chữ thường dễ nhớ và dễ nói thành lời. Nếu phải ngắt hơi giữa câu mới nói hết, người nghe cũng khó giữ trọn câu đó trong đầu khi ra về.
Có nên đưa thông điệp chính lên slide không?
Có thể đưa lên slide đầu và slide cuối, viết ngắn gọn đúng như lời bạn nói. Đừng để mỗi slide một câu thông điệp khác nhau, vì như vậy người nghe sẽ không biết đâu mới là điều quan trọng nhất.
Thông điệp chính khác gì với khẩu hiệu?
Khẩu hiệu là câu chung, ai cũng đồng ý và không yêu cầu hành động cụ thể. Thông điệp chính gắn với người nghe cụ thể, có lập trường và thường có một việc để làm. Câu nào dán vào bài nói khác vẫn hợp thì đó là khẩu hiệu.
Nhắc thông điệp nhiều lần có làm người nghe chán không?
Nếu lặp nguyên văn thì có thể. Cách khắc phục là mỗi lần nhắc dùng một cách nói khác và gắn với một việc khác: lần đầu báo trước, lần giữa làm mẫu hoặc đưa ví dụ, lần cuối giao việc. Người nghe thường không nhận ra là đã nghe ba lần.
Nếu chưa viết được thông điệp chính thì có nên bắt đầu soạn bài không?
Có thể bắt đầu gom ý, vì gom ý giúp bạn thấy mình có gì. Nhưng đừng viết dàn ý hay làm slide khi chưa có thông điệp. Viết không được thông điệp thường là dấu hiệu bạn chưa rõ mục tiêu hoặc chưa hiểu người nghe.
Bài nói đào tạo có nhiều nội dung thì thông điệp chính là gì?
Dùng một câu bao trùm mô tả tinh thần chung của các nội dung, rồi giới thiệu từng nội dung như một cách thực hiện câu đó. Người học có thể quên chi tiết nhưng vẫn suy ra được cách làm đúng nhờ nhớ câu bao trùm.