TruyenDat.comTruyền Đạt
Giải thích điều khó cho người không chuyên

Ví dụ trước khái niệm: thứ tự giảng giúp người nghe hiểu nhanh và nhớ lâu

Vì sao nên đưa ví dụ cụ thể trước định nghĩa khi giảng giải, cách chọn ví dụ đầu tiên, dùng ví dụ đối lập và ngoại lệ, kèm dàn ý mẫu theo thứ tự ví dụ – quy luật.

Vietnamese chief accountant sketching on a whiteboard for three young sales team leaders in a glass-walled meeting room, over-the-shoulder view, bright neutral office light

Khi giảng một khái niệm mới cho người chưa biết, đưa một ví dụ cụ thể trước rồi mới gọi tên và định nghĩa thì người nghe hiểu nhanh hơn: ví dụ cho họ thứ để nhìn, định nghĩa chỉ còn việc gói lại điều họ vừa thấy. Đi theo chiều ngược lại, định nghĩa trước rồi ví dụ sau, người nghe phải giữ một câu trừu tượng trong đầu suốt lúc chờ ví dụ tới, và nhiều người buông giữa chừng.

Bài này giải thích vì sao thứ tự này có tác dụng, cách chọn ví dụ đầu tiên, cách dùng cặp ví dụ đối lập để vạch ranh giới, khi nào đưa ngoại lệ, và một dàn ý mẫu theo bốn nhịp dùng được cho mọi khái niệm. Tình huống: anh Hải, kế toán trưởng một công ty phân phối, có hai mươi phút giảng cho các trưởng nhóm bán hàng vì sao "tháng này có lãi mà công ty vẫn thiếu tiền trả nhà cung cấp".

Hai cách mở cùng một bài giảng

Anh Hải viết thử hai bản mở đầu. Đặt cạnh nhau sẽ thấy vì sao bản thứ hai giữ được người nghe.

Mở bằng định nghĩaMở bằng ví dụ
"Lợi nhuận là doanh thu trừ chi phí ghi nhận trong kỳ. Dòng tiền là tiền thực thu trừ tiền thực chi.""Tháng trước nhóm anh Nam bán cho chuỗi siêu thị lô hàng lớn nhất năm. Trên sổ, tháng đó lãi đậm."
"Hai khái niệm này khác nhau ở thời điểm ghi nhận.""Nhưng chuỗi siêu thị chín mươi ngày sau mới trả tiền. Trong khi đó, công ty đã phải trả nhà sản xuất ngay khi nhập lô hàng ấy."
"Một doanh nghiệp có thể có lãi nhưng âm dòng tiền.""Vậy là tháng đó sổ báo lãi, mà tài khoản ngân hàng thì vơi đi. Hai con số này có tên riêng: lợi nhuận và dòng tiền."
Người nghe phải tự tìm xem chuyện này liên quan gì đến mìnhNgười nghe nhận ra ngay lô hàng của nhóm mình trong câu chuyện

Bản bên phải không bỏ định nghĩa. Định nghĩa vẫn xuất hiện, chỉ là ở câu thứ ba, khi người nghe đã có trong đầu một lô hàng cụ thể, một khoản phải trả cụ thể, một tài khoản đang vơi. Lúc đó, chữ "dòng tiền" không còn là chữ lạ mà là cái tên cho thứ họ vừa thấy.

Vì sao ví dụ đi trước lại hiệu quả

Người không chuyên chưa có khung để hiểu một định nghĩa. Câu "doanh thu trừ chi phí ghi nhận trong kỳ" có ba chữ mà mỗi chữ lại cần một định nghĩa khác. Người nghe vướng ở chữ đầu tiên và không theo kịp phần còn lại. Ví dụ thì khác: ai cũng hiểu "bán hàng rồi chín mươi ngày sau mới được trả tiền". Ví dụ dùng những mảnh người nghe đã có sẵn, nên họ hiểu được ngay mà không cần nền tảng.

Thứ hai, ví dụ cho người nghe tự phát hiện ra quy luật trước khi bạn nói. Khi anh Hải kể xong chuyện lô hàng, vài trưởng nhóm đã thốt lên "à, vậy là bán chịu nhiều thì thiếu tiền". Họ vừa tự rút ra điều cốt lõi. Điều mình tự rút ra thì mình nhớ lâu hơn điều được đọc cho nghe, và mình tin nó hơn.

Thứ ba, ví dụ cho bạn chỗ quay lại. Khi giảng sang phần khó hơn, bạn chỉ cần nói "nhớ lô hàng của nhóm anh Nam không" là cả phòng có ngay điểm tựa chung. Một định nghĩa thì không ai nhắc lại được như thế.

Thứ tư, ví dụ giúp bạn phát hiện sớm người nghe đang hiểu lệch. Sau khi nghe chuyện lô hàng, một trưởng nhóm hỏi "vậy em cứ đòi khách trả ngay là xong". Câu hỏi đó cho anh Hải biết người nghe đã nắm được hiện tượng nhưng chưa thấy cái giá phải trả: khách lớn thường chỉ mua khi được trả chậm. Nếu anh mở bằng định nghĩa, câu hỏi đó có lẽ chẳng bao giờ xuất hiện, và hiểu lầm sẽ đi theo người nghe ra khỏi phòng.

Chọn ví dụ đầu tiên: năm tiêu chí

Lấy từ việc của chính người nghe. Lô hàng của một nhóm bán hàng trong phòng tốt hơn mọi ví dụ của công ty khác. Người nghe không phải dịch từ chuyện người ngoài sang chuyện của mình.

Đủ đơn giản để kể trong ba câu. Ví dụ đầu chỉ cần cho thấy hiện tượng, không cần đầy đủ. Lô hàng bán chịu là đủ; chuyện thuế, chuyện hàng trả lại để dành cho ví dụ sau.

Có con số tròn và dễ nhớ. Chín mươi ngày, một lô hàng lớn, trả nhà sản xuất ngay. Không cần số lẻ đến đơn vị nghìn đồng. Con số tròn làm hiện tượng nổi lên rõ.

Có chút ngạc nhiên. Điều "có lãi mà thiếu tiền" nghe như vô lý. Chính cảm giác vô lý ấy khiến người nghe muốn biết lời giải. Ví dụ đầu tốt thường tạo ra một câu hỏi.

Không làm ai trong phòng bị mất mặt. Kể lô hàng thành công của nhóm anh Nam thì ổn; kể lô hàng bị khách bùng nợ của một nhóm khác ngay trong phòng là biến bài giảng thành buổi phê bình. Nếu phải dùng chuyện không vui, giấu tên hoặc đổi chi tiết.

Dùng cặp ví dụ đối lập để vạch ranh giới

Một ví dụ cho thấy khái niệm là gì. Hai ví dụ đặt cạnh nhau, chỉ khác đúng một điểm, cho thấy ranh giới của nó. Anh Hải làm như sau ở phút thứ tám của buổi giảng.

  1. Đưa lại ví dụ gốc: lô hàng bán cho siêu thị, chín mươi ngày mới thu tiền, sổ lãi, quỹ vơi.
  2. Đưa ví dụ thứ hai giống hệt, chỉ đổi một điều: cùng lô hàng ấy, nhưng bán cho một đại lý trả tiền ngay khi nhận. Sổ vẫn lãi y như cũ, và quỹ tăng lên.
  3. Hỏi người nghe: "Hai lô hàng lãi như nhau. Khác nhau ở đâu?" Chờ họ trả lời, đừng trả lời thay.
  4. Gọi tên điều vừa phát hiện: "Đúng rồi, khác ở thời điểm tiền về. Lãi tính lúc bán, còn dòng tiền tính lúc tiền thật sự vào tài khoản."
  5. Kết bằng một quy tắc hành động cho nghề của người nghe: "Cùng doanh số, đơn thu tiền sớm giúp công ty có tiền nhập lô tiếp theo."

Cặp ví dụ đối lập là cách nhanh nhất để người nghe tự thấy khái niệm nằm ở đâu, vì mọi thứ khác đều giữ nguyên, chỉ còn đúng một biến số thay đổi. Hãy chuẩn bị sẵn cặp này cho mọi khái niệm bạn hay phải giảng.

Khi nào đưa ngoại lệ và trường hợp đặc biệt

Người giỏi nghề hay muốn nói ngoại lệ sớm để không ai bắt lỗi. Nhưng ngoại lệ nói trước khi người nghe nắm được quy luật chính chỉ làm họ rối: họ chưa biết đâu là luật, đâu là trường hợp riêng. Nguyên tắc là quy luật vững rồi mới tới ngoại lệ, và chỉ những ngoại lệ người nghe thật sự sẽ gặp.

Anh Hải biết có hàng chục tình huống làm lợi nhuận và dòng tiền lệch nhau: trả trước tiền thuê kho cả năm, mua xe giao hàng, khấu hao, hoàn thuế. Với trưởng nhóm bán hàng, chỉ hai tình huống thật sự liên quan: khách trả chậm và khách trả trước. Anh chỉ giảng hai tình huống đó, mỗi cái một ví dụ. Những thứ còn lại anh ghi vào một tờ tài liệu phát tay cho ai muốn đọc thêm.

Cách đưa ngoại lệ gọn: dùng lại ví dụ gốc và thay một chi tiết. "Vẫn lô hàng ấy, nhưng nếu khách đặt cọc trước một nửa thì sao?" Người nghe đã có hình ảnh ví dụ gốc, nên ngoại lệ chỉ là một biến thể nhỏ chứ không phải một kiến thức mới hoàn toàn.

Dàn ý mẫu bốn nhịp cho một khái niệm

Dàn ý này dùng được cho bài giảng mười lăm đến hai mươi phút về một khái niệm. Cột giữa là lời anh Hải nói; cột phải là việc bạn làm khi dùng cho khái niệm của mình.

NhịpAnh Hải nói gìBạn chuẩn bị gì
Ví dụ gây ngạc nhiên (3 phút)Lô hàng nhóm anh Nam: sổ lãi, quỹ vơiMột chuyện thật trong việc của người nghe, có một điều nghe vô lý
Gọi tên và định nghĩa ngắn (2 phút)"Hai con số này là lợi nhuận và dòng tiền"Tên khái niệm, định nghĩa một câu bằng lời thường
Cặp ví dụ đối lập (5 phút)Cùng lô hàng, khách trả chậm và trả ngayHai ví dụ chỉ khác đúng một điểm, câu hỏi cho người nghe
Ngoại lệ người nghe sẽ gặp (4 phút)Khách đặt cọc, khách trả trướcTối đa hai ngoại lệ, mỗi cái là biến thể của ví dụ gốc
Quy tắc hành động và hỏi đáp (6 phút)"Ưu tiên đơn thu tiền sớm, báo kế toán khi nhận đơn trả chậm lớn"Một việc cụ thể người nghe làm khác đi từ ngày mai

Dàn ý này cố ý để định nghĩa ngắn và nằm sau ví dụ. Nếu bạn thấy phần định nghĩa phình ra hơn hai phút, đó là dấu hiệu bạn đang giảng cho người cùng nghề chứ không phải người ngoài nghề.

Bài tập tối nay: đảo thứ tự một bài giảng cũ

Lấy một tài liệu bạn từng dùng để hướng dẫn người khác: slide đào tạo, bản hướng dẫn, ghi chú họp. Tìm một khái niệm được giới thiệu bằng định nghĩa. Bên dưới, viết một ví dụ ba câu lấy từ công việc của người sẽ nghe, có một điều nghe vô lý hoặc bất ngờ. Rồi viết ví dụ đối lập chỉ khác một điểm.

Đọc to bản đã đảo cho chính mình nghe, bấm giờ. Nếu ví dụ đầu mất hơn một phút, cắt bớt chi tiết cho tới khi nó còn ba câu. Ngày mai, thử bản mới với một đồng nghiệp: kể ví dụ, rồi hỏi họ "theo anh chị chuyện gì đang xảy ra?" trước khi bạn nói định nghĩa. Nếu họ tự gọi được tên hiện tượng bằng lời của mình, bạn đã có thứ tự đúng.

Để thói quen này bám lâu, lập một tờ "kho ví dụ" cho nghề của bạn: mỗi khái niệm hay phải giảng có một dòng gồm ví dụ mở đầu, ví dụ đối lập và một biến thể. Mỗi khi gặp một tình huống thật trong công việc minh hoạ rõ một khái niệm, ghi ngay vào dòng tương ứng. Anh Hải giữ một tờ như vậy cho các buổi giảng nội bộ, và sau vài tháng anh có sẵn ví dụ cho gần như mọi câu hỏi kế toán mà phòng bán hàng hay đặt ra, không còn phải nghĩ ví dụ ngay tại chỗ.

Câu hỏi thường gặp

Giảng cho người có chuyên môn thì có cần ví dụ trước không?

Ít cần hơn. Người cùng nghề đã có khung để hiểu định nghĩa, nên nói định nghĩa trước rồi ví dụ minh hoạ sẽ tiết kiệm thời gian. Thứ tự ví dụ trước phát huy tác dụng rõ nhất với người mới và người ngoài nghề.

Một khái niệm nên dùng bao nhiêu ví dụ?

Thường ba là vừa: một ví dụ mở đầu, một ví dụ đối lập để vạch ranh giới, một biến thể cho trường hợp người nghe hay gặp. Nhiều hơn dễ làm người nghe lẫn chi tiết giữa các ví dụ.

Không có ví dụ thật trong công việc của người nghe thì làm sao?

Dựng một ví dụ giả định nhưng dùng chất liệu quen với họ: sản phẩm họ bán, khách họ gặp, con số cỡ họ hay làm. Nói rõ đây là ví dụ giả định để không ai đi tìm xem đó là lô hàng nào.

Đưa ví dụ trước có làm bài giảng dài hơn không?

Thường không. Ví dụ đầu có thể mất thêm một hai phút, nhưng bạn tiết kiệm được nhiều thời gian giải thích lại vì người nghe không hiểu định nghĩa. Phần hỏi đáp cũng ngắn hơn vì câu hỏi trúng hơn.

Có nên để người nghe tự đưa ví dụ không?

Rất nên, sau khi bạn đã đưa ví dụ đầu và định nghĩa. Mời họ kể một trường hợp trong việc của mình rồi cùng phân tích. Ví dụ do người nghe đưa ra cho bạn biết họ đã hiểu đúng hay còn lệch ở đâu.

Cần tư vấn cụ thể cho trường hợp của bạn?

Chúng tôi sẽ liên hệ trong vòng 24 giờ.

Đăng ký tư vấn ngay

Bài viết liên quan

Bạn cần hỗ trợ thêm?

Để lại thông tin, chúng tôi sẽ liên hệ trong 24 giờ.

hoặc
Gọi ngay 0926 138 138