TruyenDat.comTruyền Đạt
Slide và trợ cụ

Dùng bảng trắng khi thuyết trình: chia bảng, viết gì, vẽ gì và đứng ở đâu

Bảng trắng giúp người nghe thấy ý hình thành theo lời nói. Cách chuẩn bị bảng, chia vùng, viết mà không quay lưng nói, năm hình vẽ đủ dùng và kịch bản 12 phút mẫu.

A Vietnamese maintenance team lead draws simple boxes and arrows on a whiteboard while operators in blue uniforms watch, shot over their shoulders, bright overhead light

Bảng trắng hợp nhất khi bạn muốn người nghe thấy một lập luận được dựng lên từng bước: vẽ đến đâu nói đến đó, sửa ngay khi có câu hỏi. Muốn dùng tốt cần ba việc: chuẩn bị và chia vùng bảng từ trước, viết xong rồi mới quay lại nói, và chỉ dùng vài hình đơn giản — hộp, mũi tên, trục, hai cột.

Slide cho thấy một kết quả đã xong; bảng trắng cho thấy kết quả ấy được nghĩ ra thế nào. Với những buổi giải thích nguyên nhân, bàn phương án hay dạy một quy trình cho nhóm nhỏ, đó là lợi thế lớn. Bài này theo anh Quang, trưởng nhóm bảo trì ở một nhà máy, có 12 phút giải thích nguyên nhân sự cố máy nén khí tuần trước cho mười hai người ca vận hành trong phòng họp nhỏ có một bảng trắng.

Khi nào bảng trắng tốt hơn slide

Bảng trắng mạnh nhất khi nội dung là một chuỗi nhân quả hoặc một lập luận. Anh Quang muốn người nghe hiểu: van xả bị kẹt, áp suất tăng, công tắc bảo vệ ngắt, máy dừng, cả dây chuyền chờ. Nếu chiếu một sơ đồ hoàn chỉnh, người nghe nhìn năm hộp cùng lúc và không biết bắt đầu từ đâu. Vẽ lần lượt từng hộp, mỗi mũi tên đi kèm một câu nói, họ đi theo đúng thứ tự của sự việc.

Bảng trắng cũng mạnh khi bạn cần ý của người nghe. Ca vận hành biết những dấu hiệu trước sự cố mà nhóm bảo trì không thấy, và khi anh Quang hỏi “trước khi máy dừng, các anh chị có nghe tiếng gì lạ không”, câu trả lời được viết ngay lên bảng, nằm cạnh sơ đồ của anh. Slide không làm được việc đó.

Ngược lại, bảng trắng yếu khi phòng đông, khi cần hình ảnh chi tiết hoặc số liệu nhiều. Chữ viết tay trên bảng cỡ thường chỉ đọc được trong vài hàng ghế đầu, và vẽ một biểu đồ chính xác bằng bút lông mất quá nhiều thời gian. Với những phần đó, kết hợp: chiếu hoặc phát giấy cho phần số liệu, dùng bảng cho phần lập luận. Câu hỏi để quyết định rất ngắn: người nghe cần thấy kết quả, hay cần thấy cách đi tới kết quả? Nếu là vế sau, bảng trắng đáng để thử.

Chuẩn bị bảng trước buổi nói

Phần lớn sự lúng túng với bảng trắng đến từ chuẩn bị thiếu: bút hết mực, bảng còn chữ cũ, viết lệch rồi hết chỗ. Anh Quang vào phòng sớm mười lăm phút và làm các việc sau.

  1. Thử từng cây bút, giữ lại hai cây đậm màu tối và một cây màu nhấn, bỏ bút nhạt.
  2. Lau sạch bảng, kể cả vệt mờ ở góc, vì vệt cũ làm người nghe rối mắt.
  3. Đánh dấu nhẹ ranh giới các vùng ở mép bảng để khi viết không lấn sang nhau.
  4. Viết sẵn tiêu đề buổi nói ở góc trên, một câu ngắn, ví dụ “Vì sao máy nén dừng hôm thứ Ba”.
  5. Vẽ sẵn những phần không cần dựng trước mặt người nghe, như khung trục thời gian còn trống.
  6. Đứng ở hàng ghế cuối nhìn lên, xem chữ viết tay của mình cỡ nào thì đọc được, ghi nhớ cỡ đó.

Mang thêm bút của mình là thói quen đáng có, vì bút ở phòng họp chung thường đã yếu. Nếu được, để sẵn khăn lau ở chỗ tay với tới; lau bằng tay hay bằng giấy ăn để lại vệt và làm bạn mất mấy chục giây giữa bài.

Chia bảng thành vùng

Một bảng không chia vùng dễ thành mớ chữ chồng chéo sau mười phút. Chia trước, mỗi vùng một việc, và giữ vùng đó cho đến cuối buổi.

VùngDùng đểVí dụ ở buổi của anh Quang
Góc trên bên tráiTiêu đề, câu hỏi chính của buổiVì sao máy nén dừng hôm thứ Ba
Phần giữa, rộng nhấtSơ đồ chính dựng dần theo lời nóiChuỗi năm hộp từ van kẹt đến dây chuyền dừng
Cột bên phảiÝ kiến, câu hỏi của người ngheTiếng rít lúc ca đêm, áp suất dao động
Dải dưới cùngKết luận, việc cần làmKiểm van mỗi ca, báo ngay khi nghe tiếng rít
Góc dưới bên phảiChỗ nháp, giải thích phụ, lau đượcVẽ nhanh cấu tạo van khi có người hỏi

Vùng kết luận đặt ở dưới cùng có lý do: cuối buổi, mắt người nghe đi từ trên xuống và dừng ở việc cần làm. Nếu có người chụp ảnh bảng để mang về, ảnh đó cũng là một bản tóm tắt đủ ý.

Viết mà không nói với tấm bảng

Báo trước điều sắp viết. Nhìn người nghe và nói “Em vẽ chỗ van xả trước nhé”, rồi mới quay sang viết. Người nghe biết mình đang chờ cái gì.

Viết trong im lặng, nói khi đã quay lại. Lỗi phổ biến nhất là vừa viết vừa nói vào bảng: giọng dội vào tường, người phía sau không nghe rõ. Viết nhanh vài chữ, quay lại, nói. Khoảng im lặng lúc viết không làm ai khó chịu.

Đứng chếch, không đứng chắn. Đứng lệch sang một bên phần đang viết, vai hướng một nửa về phía phòng. Viết xong thì bước hẳn sang bên để mọi người thấy toàn bộ.

Chữ in, to, ít. Viết từ khoá chứ không viết câu. Chữ in dễ đọc hơn chữ viết tay liền nét. Nếu một từ dài, viết tắt và nói rõ bằng lời lần đầu.

Dùng bút như cái chỉ. Khi nói về một hộp đã vẽ, chạm nắp bút vào hộp đó. Người nghe nhìn theo đầu bút, không phải tìm.

Năm hình vẽ đủ cho gần như mọi buổi giải thích

Không cần biết vẽ. Hầu hết lập luận trong công việc đều dựng được bằng năm hình dưới đây, và người nghe đọc chúng nhanh hơn bất cứ hình minh hoạ cầu kỳ nào.

  • Hộp và mũi tên cho chuỗi nhân quả hoặc quy trình: mỗi hộp một sự việc, mũi tên là “dẫn đến”.
  • Trục thời gian cho chuyện xảy ra theo thứ tự: một đường ngang, các vạch đánh dấu mốc.
  • Hai cột cho so sánh: trước và sau, phương án A và B, được và mất.
  • Vòng tròn lồng nhau hoặc giao nhau cho quan hệ bao gồm và phần chung.
  • Người que khi cần cho thấy ai làm gì: một vòng tròn và vài nét là đủ.

Anh Quang chỉ dùng hai trong số đó: hộp và mũi tên cho chuỗi sự cố, trục thời gian cho những gì xảy ra trong ca đêm. Khi một người hỏi van xả trông thế nào, anh vẽ nhanh một hình chữ nhật có nắp ở vùng nháp, nói hai câu, rồi lau đi. Hình vẽ xấu một chút không sao; vẽ chậm và nói nhiều về hình vẽ mới làm người nghe mất kiên nhẫn.

Ghi ý kiến người nghe lên bảng

Viết đúng chữ người nói. Khi một người trong ca đêm nói “nghe rít rít từ chiều”, ghi “tiếng rít từ chiều”, đừng đổi thành “bất thường âm thanh”. Người nói thấy ý mình được ghi lại đúng, và những người khác dễ lên tiếng hơn.

Ghi trước, bàn sau. Khi đang gom ý, ghi hết những gì được nói ra, chưa đánh giá đúng sai. Nếu vừa ghi vừa bác bỏ, phòng sẽ im lặng rất nhanh.

Gộp ý giống nhau bằng cách đánh dấu. Ý thứ hai trùng ý đã có thì thêm một vạch nhỏ cạnh ý cũ thay vì viết lại. Cuối phần góp ý, ý nào nhiều vạch là ý nhiều người cùng thấy.

Nối ý người nghe với sơ đồ của bạn. Kẻ một mũi tên từ ý “tiếng rít từ chiều” sang hộp “van xả kẹt”. Đây là khoảnh khắc người nghe thấy kinh nghiệm của họ trở thành một phần của lời giải thích, và họ nhớ buổi nói lâu hơn.

Cảm ơn bằng hành động. Khi kết luận, chỉ vào ý của người nghe đã dẫn tới việc cần làm. Như vậy hữu ích hơn một câu cảm ơn chung chung.

Kịch bản 12 phút của anh Quang

Kịch bản gắn mỗi khúc nói với một vùng bảng, để cuối buổi tấm bảng tự kể lại toàn bộ câu chuyện.

PhútNói gìLàm gì trên bảng
0–1Câu hỏi chính: vì sao máy dừng, và làm gì để không lặp lạiChỉ vào tiêu đề đã viết sẵn
1–4Chuyện gì xảy ra trong ca đêm thứ Hai, theo giờĐiền mốc vào trục thời gian vẽ sẵn
4–7Chuỗi nguyên nhân từ van kẹt tới dây chuyền dừngVẽ lần lượt năm hộp và mũi tên ở giữa bảng
7–9Hỏi ca vận hành: trước đó có dấu hiệu gìGhi ý kiến vào cột bên phải
9–11Từ dấu hiệu tới việc cần làmNối ý kiến với hộp tương ứng, viết hai việc ở dải dưới
11–12Nhắc lại hai việc, cảm ơnChỉ vào dải kết luận

Để ý phút thứ 7 đến 9: chính người nghe cung cấp mảnh còn thiếu. Ca đêm kể đã nghe tiếng rít từ chiều hôm trước, và chi tiết đó làm việc cần làm ở cuối bảng trở nên rõ ràng, có lý do, thay vì là một quy định từ trên đưa xuống.

Bài tập: giải thích một sự việc trên giấy khổ lớn

Không có bảng trắng ở nhà vẫn tập được với một tờ giấy khổ lớn dán lên tường hoặc mặt sau tờ lịch cũ.

  1. Chọn một sự việc gần đây trong công việc có nguyên nhân và hệ quả.
  2. Chia tờ giấy thành bốn vùng: tiêu đề, sơ đồ chính, ý kiến, kết luận.
  3. Bật ghi hình bằng điện thoại đặt ở phía sau, giải thích sự việc trong năm phút, vẽ dần.
  4. Xem lại: đếm số lần bạn nói khi đang quay mặt vào tường. Mỗi lần là một câu người nghe khó nghe.
  5. Làm lại lần hai, tập thói quen báo trước, viết im lặng, quay lại mới nói.

Sau hai lần, phần lớn người tập giảm hẳn số câu nói vào tường. Chụp ảnh tờ giấy sau lần tập thứ hai: nếu nhìn ảnh mà hiểu được câu chuyện, cách chia vùng của bạn đã ổn. Nếu có người thân ở nhà, nhờ họ ngồi nghe một lần và hỏi một câu giữa chừng, để bạn tập ghi câu hỏi vào đúng vùng mà không làm đứt mạch nói.

Câu hỏi thường gặp

Chữ viết tay xấu có nên dùng bảng trắng không?

Vẫn nên, nếu viết chữ in, to và ít. Người nghe không cần chữ đẹp mà cần đọc được. Viết chậm hơn bình thường một chút và chỉ viết từ khoá là đủ; phần giải thích để ở lời nói.

Phòng đông người thì bảng trắng còn dùng được không?

Với phòng trên ba bốn mươi người, chữ trên bảng khó đọc từ cuối phòng. Có thể dùng bảng cho vài từ khoá thật to và hình đơn giản, còn chi tiết thì chiếu lên màn hoặc in thành tài liệu phát tay.

Có nên vẽ sẵn toàn bộ sơ đồ trước khi người nghe vào phòng không?

Chỉ vẽ sẵn khung, không vẽ sẵn nội dung chính. Cái hay của bảng trắng là người nghe thấy lập luận được dựng lên; vẽ sẵn tất cả thì nó giống một slide được chép tay, mất lợi thế đó.

Viết sai trên bảng thì xử lý thế nào?

Lau và viết lại bình thường, hoặc gạch một nét rồi viết bên cạnh. Không cần xin lỗi hay giải thích. Người nghe ít để ý một lỗi viết hơn là để ý sự lúng túng của người viết.

Có nên chụp ảnh bảng và gửi cho người nghe sau buổi nói không?

Nên, nhất là khi bảng có ý kiến của người nghe và kết luận. Chụp thẳng, đủ sáng, gửi trong ngày kèm vài dòng tóm tắt. Nhớ xoá những gì không nên lan ra ngoài trước khi chụp.

Cần tư vấn cụ thể cho trường hợp của bạn?

Chúng tôi sẽ liên hệ trong vòng 24 giờ.

Đăng ký tư vấn ngay

Bài viết liên quan

Bạn cần hỗ trợ thêm?

Để lại thông tin, chúng tôi sẽ liên hệ trong 24 giờ.

hoặc
Gọi ngay 0926 138 138