Hình trên slide chỉ đáng giữ khi người nghe nhìn vào là hiểu thêm điều bạn đang nói. Ảnh chụp thật dùng để cho thấy một thứ có thật (một chỗ, một vật, một lỗi); sơ đồ dùng để cho thấy quan hệ và trình tự; biểu tượng chỉ để đánh dấu, không để giải thích.
Một ảnh dàn dựng kiểu người mặc vest bắt tay mỉm cười đặt cạnh tiêu đề “Hợp tác” không sai, nhưng không thêm gì; người nghe lướt qua nó như lướt qua giấy dán tường. Bài này theo anh Phong, kỹ sư an toàn, chuẩn bị 20 phút đào tạo an toàn cho nhóm công nhân mới ở một công trường, trong lán họp có màn chiếu nhỏ. Mỗi hình anh đặt lên slide phải trả lời được câu “người nghe nhìn hình này để biết điều gì”.
Hình mang ý và hình trang trí
Có hai loại hình trên slide. Hình mang ý là hình mà nếu bỏ đi, người nghe hiểu kém hơn: ảnh chụp đúng cái lan can tạm ở tầng ba còn thiếu thanh giữa, sơ đồ đường thoát hiểm của chính công trường này. Hình trang trí là hình bỏ đi không ai thấy thiếu: ảnh mũ bảo hộ đặt trên nền trắng, hình bóng đèn cạnh chữ “Ý tưởng”, khung cảnh thành phố mờ làm nền.
Hình trang trí không vô hại. Nó chiếm chỗ trên slide, kéo mắt người nghe, và làm cả bộ slide trông giống nhau đến mức không ai nhớ slide nào nói gì. Nó cũng tạo cảm giác bài nói được “đóng gói” sẵn, xa với thực tế người nghe đang sống. Với công nhân mới, ảnh mẫu một công trường nước ngoài sạch sẽ không giúp họ nhận ra mối nguy ở chính chỗ họ sắp làm.
Bản nháp đầu của anh Phong có mười bốn hình, chín hình là trang trí. Sau khi lọc, còn năm hình, nhưng mỗi hình đều là ảnh chụp tại công trường, và mỗi hình anh có ít nhất một phút để nói. Bài đào tạo ngắn lại một chút nhưng câu hỏi của công nhân cuối buổi cụ thể hơn hẳn — họ hỏi về đúng những chỗ đã thấy trong ảnh.
Ảnh thật, sơ đồ hay biểu tượng: dùng cái nào khi nào
Chọn loại hình theo điều bạn muốn người nghe hiểu, không theo cái nào đẹp hơn.
| Muốn người nghe hiểu | Loại hình | Ví dụ trong buổi đào tạo của anh Phong |
|---|---|---|
| Một thứ có thật trông ra sao | Ảnh chụp thật, cận cảnh | Móc an toàn cài đúng và cài sai, chụp cạnh nhau |
| Thứ tự các bước | Sơ đồ bước, ít hộp, mũi tên một chiều | Bốn bước trước khi lên giàn giáo |
| Vị trí trong không gian | Sơ đồ mặt bằng tự vẽ, tối giản | Lối thoát hiểm và điểm tập trung |
| Hai lựa chọn khác nhau ở đâu | Hai ảnh hoặc hai cột đặt cạnh nhau | Giày đúng chuẩn và dép lê |
| Đánh dấu loại nội dung | Biểu tượng nhỏ, dùng nhất quán | Một dấu cảnh báo cho mọi slide nói về mối nguy |
Chú ý hàng cuối: biểu tượng chỉ nên dùng như một dấu hiệu lặp lại để người nghe nhận ra loại slide, không dùng để giải thích một ý mới. Một biểu tượng bánh răng không giải thích được quy trình bảo trì, dù nó nằm ngay cạnh chữ “Bảo trì”.
Ảnh tự chụp thường hơn ảnh mẫu
Ảnh tự chụp cho thấy đúng bối cảnh người nghe biết. Công nhân nhìn ảnh lan can tầng ba của chính công trường là nhận ra ngay, thậm chí có người nói “chỗ đó em đi qua sáng nay”. Ảnh mẫu không tạo ra được khoảnh khắc ấy.
Chụp có chủ đích, mỗi ảnh một ý. Đứng gần, để vật cần nói chiếm phần lớn khung hình, loại bớt thứ xung quanh. Một ảnh rộng toàn cảnh công trường không cho thấy móc an toàn cài sai ở đâu.
Chụp cặp đúng và sai. Ảnh “đúng” và ảnh “sai” chụp cùng góc, đặt cạnh nhau, là cách dạy nhanh nhất. Người nghe tự tìm điểm khác, và thứ họ tự tìm ra thì nhớ lâu hơn thứ được kể.
Ảnh mẫu chỉ dùng khi không chụp được. Ví dụ một thiết bị chưa có ở công trường. Khi đó chọn ảnh rõ ràng, đúng loại thiết bị, tránh ảnh dàn dựng có người cười nhìn vào máy ảnh.
Một ảnh lớn thay cho bốn ảnh nhỏ
Người mới làm slide hay ghép nhiều ảnh nhỏ vào một slide cho “đủ”. Trên màn chiếu ở lán họp, bốn ảnh nhỏ thành bốn ô mờ, người ngồi xa không phân biệt nổi ảnh nào là móc cài đúng, ảnh nào là sai. Một ảnh lớn phủ gần hết slide, kèm một câu tiêu đề ngắn, luôn dễ nhìn hơn.
Nếu thật sự có bốn thứ cần cho xem, chia thành bốn slide liên tiếp. Bạn không mất thêm thời gian, vì dù sao bạn cũng phải nói về từng ảnh; chỉ là mỗi lần người nghe chỉ phải nhìn một thứ. Với cặp đúng và sai, hai ảnh lớn đặt cạnh nhau vẫn đọc được vì người nghe đang so sánh, không phải tìm.
Khi chọn phần ảnh để giữ, cắt sát vào điểm cần nhìn. Ảnh có người thì để hướng người trong ảnh nhìn vào phía có tiêu đề hoặc vào giữa slide; mắt người nghe có xu hướng nhìn theo hướng nhìn trong ảnh. Nếu có chỗ cần chỉ thật chính xác, như vị trí khoá móc an toàn, khoanh một vòng đơn giản, đừng thêm mũi tên, nhãn, và khung cùng lúc.
Vẽ sơ đồ quy trình đơn giản
Sơ đồ là chỗ nhiều bộ slide rối nhất vì người vẽ cố đưa vào mọi nhánh rẽ. Sơ đồ trên slide trình chiếu chỉ cần cho thấy luồng chính; ngoại lệ để lời nói hoặc tài liệu phát tay lo.
- Viết ra các bước của quy trình bằng câu ngắn, mỗi bước bắt đầu bằng động từ: kiểm tra, cài, báo, chờ.
- Gộp những bước người nghe không cần nhớ riêng, cố giữ trong khoảng năm bước.
- Xếp thành một hàng hoặc một cột, mũi tên một chiều; tránh mũi tên chéo và vòng lặp nếu không thật cần.
- Mỗi hộp chỉ ghi động từ và một hai từ, phần giải thích nói bằng miệng.
- Tô màu nhấn bước người nghe hay bỏ qua nhất — ở buổi của anh Phong là bước “kiểm tra móc trước khi lên”.
- Nếu quy trình có nhánh rẽ quan trọng, vẽ luồng chính trước ở một slide, slide sau mới thêm nhánh.
Sơ đồ tự vẽ bằng vài hình chữ nhật và mũi tên trông kém “chuyên nghiệp” hơn sơ đồ mẫu nhiều màu, nhưng người nghe đọc nó nhanh hơn, và chính bạn cũng nói theo nó dễ hơn.
Quyền sử dụng ảnh và quyền riêng tư
Ảnh trên slide có thể bị chụp lại, chia sẻ ra ngoài phòng họp. Vài nguyên tắc giữ bạn khỏi rắc rối và giữ người trong ảnh khỏi bị tổn thương.
- Ưu tiên ảnh tự chụp hoặc ảnh do đơn vị mình sở hữu. Ảnh lấy trên mạng không có nghĩa là được tự do dùng; chọn nguồn ghi rõ được phép sử dụng.
- Hỏi ý người có mặt trong ảnh, nhất là khi ảnh minh hoạ một lỗi. Không ai muốn mặt mình hiện trên màn hình làm ví dụ “sai” trước đồng nghiệp.
- Che hoặc cắt bỏ khuôn mặt, biển số xe, thông tin cá nhân không cần thiết cho ý bạn đang nói.
- Không dùng ảnh tai nạn có người bị thương nhận diện được, kể cả để răn đe. Mô tả bằng lời và sơ đồ là đủ, lại tôn trọng người trong cuộc.
- Ảnh khách hàng, sản phẩm của đối tác chỉ dùng khi đã có sự đồng ý của họ.
Nếu không chắc một tấm ảnh dùng có được không, thay bằng sơ đồ hoặc ảnh tự chụp khác. Hiếm khi một bài nói mất giá trị chỉ vì thiếu một tấm ảnh.
Nói gì khi một hình hiện lên
Hình cần lời dẫn, nếu không người nghe tự đoán và có khi đoán sai. Bảng dưới là cách anh Phong nói với từng hình trong buổi đào tạo.
| Hình trên slide | Câu mở | Ý nói thêm |
|---|---|---|
| Hai ảnh móc an toàn cài đúng và sai | Anh em nhìn hai cái móc, khác nhau đúng một chỗ. | Chờ vài giây, hỏi ai thấy chỗ khác, rồi mới chỉ |
| Ảnh lan can tạm tầng ba | Chỗ này sáng nay nhiều anh em đi qua. | Thiếu thanh giữa, báo cho ai, báo thế nào |
| Sơ đồ bốn bước trước khi lên giàn | Bốn bước, mất chưa tới một phút. | Bước hay bị bỏ là bước hai, lý do |
| Sơ đồ mặt bằng lối thoát | Đây là đường ra nếu có báo động. | Điểm tập trung, ai điểm danh |
| Ảnh giày đúng chuẩn cạnh dép lê | Câu này ngắn thôi. | Quy định, chỗ mượn giày nếu quên |
Câu mở không mô tả hình (“đây là ảnh một cái móc”) mà chỉ cho người nghe biết phải tìm gì trong hình. Khoảng im lặng sau câu mở để họ tìm là phần đáng giá nhất của slide ảnh.
Thử hình trên đúng màn chiếu trước buổi nói
Ảnh rõ trên máy tính có thể thành mảng tối trên màn chiếu cũ, nhất là ở nơi sáng như lán công trường hay phòng nhiều cửa kính. Nên dành mười lăm phút thử trước, tốt nhất là trong đúng chỗ sẽ trình bày.
- Chiếu từng slide có hình, đứng ở chỗ xa nhất người nghe sẽ ngồi.
- Với ảnh tối, hỏi: còn nhìn ra chi tiết cần nói không? Nếu không, tăng sáng ảnh hoặc chụp lại ở chỗ sáng hơn.
- Với sơ đồ, kiểm tra màu nhấn có còn khác màu nền khi chiếu; màu nhạt trên máy thường bị mất hẳn trên màn.
- Kéo rèm, tắt bớt đèn nếu được, nhưng đừng làm phòng tối tới mức người nghe không ghi chép được.
- Ghi lại slide nào vẫn khó nhìn và chuẩn bị một cách khác: cầm vật thật lên, hoặc vẽ nhanh lên bảng.
Anh Phong phát hiện ảnh lan can chụp lúc chạng vạng gần như đen khi chiếu trong lán giữa trưa. Anh chụp lại lúc chín giờ sáng, nắng xiên, và chi tiết thanh giữa bị thiếu hiện rõ. Mười lăm phút thử trước tiết kiệm được cảnh cả lán nheo mắt nhìn một mảng đen trong khi anh nói “anh em thấy chỗ thiếu không?”.
Câu hỏi thường gặp
Slide không có hình nào có bị coi là nhàm không?
Không. Một slide chỉ có một câu tiêu đề rõ ràng và khoảng trắng vẫn rất dễ theo dõi. Thứ làm bài nói nhàm là đọc slide và thiếu ví dụ, không phải thiếu hình. Thêm hình trang trí chỉ để lấp chỗ trống thường làm slide rối hơn.
Ảnh chụp bằng điện thoại có đủ tốt để chiếu không?
Đủ, nếu ảnh rõ nét, đủ sáng và chụp gần vào thứ cần cho xem. Chụp ngang theo khung màn chiếu, lau ống kính trước khi chụp, chụp vài tấm để chọn. Người nghe cần thấy rõ điều bạn nói hơn là cần ảnh đẹp.
Có nên dùng hình động, đoạn phim ngắn trong slide không?
Dùng khi chuyển động là điều cần hiểu, ví dụ cách thao tác một thiết bị. Giữ đoạn phim ngắn, tắt tiếng nếu không cần, thử trước trên đúng máy sẽ chiếu. Hình động trang trí lặp đi lặp lại thì nên bỏ vì gây phân tâm.
Dùng ảnh hoạt hình, hình vẽ vui có phù hợp không?
Hợp với buổi nói thân mật hoặc nội dung cần làm nhẹ không khí, nhưng chọn một phong cách và giữ cho cả bài. Với nội dung nghiêm túc như an toàn hay tài chính, ảnh thật và sơ đồ rõ ràng thường được người nghe tin hơn.
Biểu tượng nhỏ cạnh mỗi gạch đầu dòng có giúp gì không?
Ít khi. Nếu mỗi dòng đã ngắn và rõ, biểu tượng chỉ thêm thứ cho mắt xử lý. Biểu tượng có ích khi được dùng nhất quán để đánh dấu một loại nội dung lặp lại trong cả bài, như mọi slide về mối nguy.