Để biết người nghe đã hiểu thật hay chưa, đừng hỏi "hiểu chưa" mà hãy cho họ một việc nhỏ chỉ làm được khi đã hiểu: nói lại bằng lời của mình, áp vào một ví dụ mới, chỉ ra chỗ sai trong một câu, hoặc đoán điều sẽ xảy ra tiếp theo. Câu "hiểu chưa" gần như luôn nhận về "hiểu rồi", vì không ai muốn là người duy nhất trong phòng giơ tay nói mình chưa hiểu.
Bài này phân tích vì sao câu hỏi quen thuộc ấy không cho bạn thông tin gì, đưa ra bảy cách hỏi thay thế xếp từ nhẹ tới sâu, cách đọc câu trả lời để biết người nghe vướng ở đâu, và cách giảng lại mà không làm ai ngượng. Tình huống xuyên suốt: cô Vân, giáo viên hoá lớp mười, vừa giảng xong khái niệm mol trong mười lăm phút và cần biết lớp đã nắm được tới đâu trước khi chuyển sang bài tập tính toán.
Vì sao "hiểu chưa" không cho bạn biết gì
Câu "các em hiểu chưa" có ba vấn đề. Thứ nhất, nó là câu hỏi đóng, chỉ có hai đáp án, và một đáp án khiến người trả lời phải lộ ra trước cả lớp. Thứ hai, người chưa hiểu thường không biết mình chưa hiểu ở đâu; họ cảm thấy mơ hồ nhưng không gọi được tên chỗ vướng, nên họ im lặng. Thứ ba, người hiểu sai lại thường tin rằng mình đã hiểu, và trả lời "hiểu rồi" một cách thật lòng.
Cô Vân từng hỏi câu đó sau mỗi phần giảng. Lớp đồng thanh "hiểu rồi ạ". Rồi đến bài tập đầu tiên, gần một nửa lớp nhân thay vì chia, nhầm khối lượng với số mol. Cô không thiếu sự quan tâm; cô chỉ thiếu một công cụ cho biết điều gì đang diễn ra trong đầu học sinh trước khi bước vào phần tiếp theo.
Điều này không chỉ đúng ở lớp học. Trong phòng họp, nhân viên mới gật đầu khi trưởng nhóm hỏi "rõ chưa". Khách hàng nói "vâng" khi kỹ thuật viên hỏi "anh nắm được chưa". Người lớn tuổi nói "ừ, biết rồi" để không làm phiền con cháu. Bất cứ ai giảng giải cho người khác đều cần những cách hỏi tốt hơn.
Bảy cách hỏi thay thế, xếp từ nhẹ tới sâu
Mỗi cách hỏi cho người nghe một việc cụ thể. Càng xuống dưới, việc càng đòi hiểu sâu hơn, nhưng cũng mất nhiều thời gian hơn.
| Cách hỏi | Câu mẫu của cô Vân | Cho bạn biết điều gì |
|---|---|---|
| Chọn giữa hai phương án | "Một mol nước nặng hơn hay nhẹ hơn một mol khí hiđro? Ai nghĩ nặng hơn giơ tay." | Cả lớp trả lời cùng lúc, không ai bị lộ; thấy ngay tỉ lệ đúng sai |
| Nói lại bằng lời của mình | "Em hãy giải thích mol cho bạn bên cạnh trong ba mươi giây, không dùng chữ trong sách." | Ai nắm được ý chính, ai chỉ thuộc chữ |
| Áp vào ví dụ mới | "Nếu một tá là mười hai cái, thì một mol giống một tá ở điểm nào?" | Người nghe có chuyển được ý sang tình huống khác không |
| Tìm chỗ sai | "Bạn A nói hai mol sắt nặng bằng hai mol nhôm. Sai ở đâu?" | Người nghe có phân biệt được số lượng và khối lượng không |
| Đoán điều xảy ra tiếp | "Nếu cô gấp đôi khối lượng, số mol sẽ thế nào?" | Người nghe có nắm mối quan hệ, không chỉ định nghĩa |
| Nói chỗ còn mơ hồ nhất | "Mỗi em viết lên giấy một chỗ còn thấy lơ mơ nhất, không cần ghi tên." | Danh sách chỗ vướng thật, không ai phải ngượng |
| Dạy lại cho người khác | "Nhóm bàn này giảng lại cho nhóm bàn sau cách đổi từ gam sang mol." | Mức hiểu sâu nhất, lộ ra cả hiểu lầm tinh vi |
Không cần dùng cả bảy cách trong một buổi. Cô Vân thường dùng một cách nhẹ ngay sau mỗi phần giảng và một cách sâu trước khi chuyển sang bài tập. Điều quan trọng là mỗi câu hỏi phải bắt người nghe làm gì đó với kiến thức, chứ không chỉ xác nhận là đã nghe.
Đọc câu trả lời: người nghe đang vướng ở đâu
Trả lời đúng nhưng dùng nguyên văn chữ của bạn. Có thể là thuộc chứ chưa hiểu. Thử ngay một ví dụ mới; nếu người nghe lúng túng, họ mới nhớ câu chứ chưa nắm ý.
Trả lời sai một cách nhất quán. Đây là tin tốt hơn bạn tưởng: người nghe có một mô hình trong đầu, chỉ là mô hình đó lệch. Hỏi họ đã nghĩ thế nào để ra đáp án đó, bạn sẽ thấy chỗ lệch và sửa đúng chỗ.
Trả lời sai một cách ngẫu nhiên. Người nghe chưa có mô hình nào, đang đoán. Lời giải thích đầu chưa tới được họ; cần quay lại bằng một ví dụ khác hẳn, đừng nói lại y như cũ chậm hơn.
Im lặng hoặc nói "em không biết". Thường là ngại hoặc chưa đủ thời gian nghĩ. Chờ thêm vài giây, rồi chuyển sang câu hỏi chọn giữa hai phương án để ai cũng có thể trả lời.
Đúng ở ví dụ dễ, sai ở ví dụ khó. Người nghe nắm được lớp nông nhưng chưa sang lớp sâu. Đừng giảng lại từ đầu; chỉ giảng thêm đúng bước nối giữa hai ví dụ.
Giảng lại mà không làm ai ngượng
Khi thấy người nghe chưa hiểu, cách bạn giảng lại quyết định họ có dám hỏi tiếp hay không. Cô Vân làm theo trình tự sau.
- Nhận lỗi về phía lời giảng, không về phía người nghe: "Có vẻ cô giải thích phần này chưa rõ, cô thử cách khác nhé."
- Dùng một ví dụ khác hẳn, không lặp lại ví dụ cũ chậm hơn. Lần đầu cô ví mol như một tá; lần hai cô dùng "một ram giấy luôn có năm trăm tờ dù giấy dày hay mỏng".
- Chỉ giảng lại đúng chỗ vướng mà câu trả lời đã lộ ra, không quay lại toàn bộ bài.
- Kiểm tra lại ngay bằng một câu hỏi khác câu hỏi lúc nãy, để người nghe không chỉ nhớ đáp án vừa nghe.
- Cảm ơn người đã trả lời sai, vì câu trả lời của họ giúp cả lớp thấy chỗ hay nhầm: "Cảm ơn em, chỗ này nhiều bạn cũng đang nghĩ vậy."
Không gọi tên người trả lời sai trước cả lớp để phân tích lỗi. Đặc biệt với học sinh, sự xấu hổ làm các em ngừng giơ tay trong nhiều tuần sau. Khi cần đi sâu với một người, làm việc đó riêng lúc cả lớp đang làm bài.
Tín hiệu hiểu và chưa hiểu không cần hỏi
Ngoài câu hỏi, người giảng còn có thể đọc nhiều tín hiệu ngay trong lúc nói. Những tín hiệu này không chắc bằng câu hỏi kiểm tra, nhưng cho bạn biết lúc nào nên dừng lại để hỏi.
- Người nghe ghi chép đúng lúc bạn nói ý chính. Họ đang theo kịp và nhận ra đâu là điểm quan trọng. Nếu họ ghi chép đều đều mọi câu, có thể họ đang chép chứ chưa phân loại được.
- Người nghe tự hỏi một câu đi trước bài giảng. Ví dụ một học sinh hỏi "thế khí thì có khác không" khi cô Vân chưa nói tới chất khí. Đây là dấu hiệu em ấy đã nắm phần vừa giảng và đang tự mở rộng.
- Ánh mắt chuyển từ bạn sang trang sách rồi quay lại liên tục. Thường là người nghe đang tìm chỗ bạn vừa nói trong tài liệu vì không theo kịp lời nói.
- Vẻ mặt dừng lại ở một chỗ. Trán nhíu, môi mím ngay sau một câu cụ thể. Ghi nhớ câu đó; lát nữa dùng câu hỏi tìm chỗ sai đúng vào ý ấy.
- Bút ngừng hẳn và người nghe nhìn ra ngoài. Họ đã buông. Đổi nhịp: đặt một câu hỏi chọn giữa hai phương án để kéo cả phòng trở lại.
Đừng dựa hoàn toàn vào những tín hiệu này. Có người hiểu rất nhanh mà mặt vẫn nhíu lại vì thói quen tập trung; có người gật gù dễ chịu mà không nắm được gì. Tín hiệu cho bạn biết khi nào hỏi, câu hỏi mới cho bạn biết người nghe hiểu tới đâu.
Khi người nghe là người lớn: đồng nghiệp, khách, cấp trên
Với người lớn, nhất là người có vị trí cao hơn, câu hỏi kiểm tra phải tế nhị hơn. Không ai muốn bị kiểm tra như học sinh. Cách hiệu quả là đặt câu hỏi dưới dạng cùng làm việc: "Để chắc mình nói đủ, anh chị thử hình dung áp dụng vào dự án tháng sau thì bước đầu tiên là gì?" Câu này kiểm tra hiểu, nhưng được trình bày như bước lên kế hoạch.
Một mẫu câu khác là đẩy trách nhiệm về phía mình: "Mình hay nói nhanh phần này, anh chị nhắc lại giúp mình ý chính để mình biết đã nói đủ chưa." Người nghe không cảm thấy bị thử, mà thấy mình đang giúp người nói. Với khách hàng, hỏi về hành động: "Tối nay về nhà, anh sẽ làm gì đầu tiên với cái máy này?"
Khi người nghe là cấp trên, câu kiểm tra tốt nhất thường là câu hỏi về quyết định: "Với ba phương án này, anh chị đang nghiêng về phương án nào?" Câu trả lời cho bạn biết họ đã nắm được khác biệt giữa các phương án chưa, mà không cần hỏi thẳng.
Bài tập tối nay: viết lại năm câu "hiểu chưa"
Nhớ lại năm lần gần nhất bạn hỏi "hiểu chưa", "rõ chưa", "ok chưa" sau khi giải thích điều gì đó cho ai, ở lớp, ở công ty hay ở nhà. Với mỗi lần, viết lại một câu hỏi thay thế thuộc một trong bảy cách ở bảng trên. Cố gắng dùng ít nhất bốn cách khác nhau cho năm câu.
Ngày mai, chọn một lần giải thích thật và dùng câu thay thế. Ghi lại điều bạn phát hiện: người nghe có hiểu như bạn nghĩ không, câu trả lời của họ lộ ra chỗ vướng nào. Phần lớn người làm bài tập này phát hiện ít nhất một hiểu lầm mà câu "hiểu chưa" đã che đi. Sau một tuần, câu hỏi thay thế sẽ trở thành phản xạ, và bạn sẽ thấy mình phải giải thích lại ít hơn hẳn vì đã sửa hiểu lầm ngay khi nó còn nhỏ.
Nếu bạn là giáo viên hay người đào tạo, làm thêm một việc: sau mỗi buổi, ghi lại câu trả lời sai phổ biến nhất mà câu hỏi kiểm tra đã lộ ra. Cô Vân có một trang sổ cho mỗi bài, liệt kê những hiểu lầm học sinh hay mắc. Năm sau giảng lại bài mol, cô đưa sẵn câu hỏi tìm chỗ sai nhắm đúng vào những hiểu lầm đó, ngay sau phần giảng đầu tiên, thay vì chờ chúng xuất hiện trong bài tập.
Câu hỏi thường gặp
Hỏi "có ai còn thắc mắc gì không" có tốt hơn "hiểu chưa" không?
Tốt hơn một chút vì là câu mở, nhưng vẫn đòi người nghe tự nhận mình chưa hiểu trước người khác. Thay bằng "chỗ nào các bạn thấy còn lơ mơ nhất" và cho viết ẩn danh sẽ nhận được nhiều câu trả lời thật hơn.
Kiểm tra hiểu có làm buổi giảng dài thêm nhiều không?
Một câu hỏi chọn giữa hai phương án chỉ mất chưa tới một phút. Thời gian đó thường được bù lại vì bạn không phải giảng lại cả phần sau khi phát hiện người nghe hiểu sai ở bài tập hoặc lúc bắt tay vào việc.
Học sinh không chịu trả lời câu hỏi kiểm tra thì làm sao?
Dùng cách trả lời cùng lúc như giơ tay, giơ thẻ hai màu, viết ra giấy không ghi tên, để không em nào phải trả lời một mình. Khi các em thấy trả lời sai không bị chê, việc trả lời sẽ cởi mở dần.
Người nghe trả lời đúng hết thì có cần kiểm tra sâu hơn không?
Nếu câu hỏi nhẹ đều đúng, thử thêm một ví dụ mới hoặc câu tìm chỗ sai. Người nghe có thể đã nhớ đáp án từ lời bạn. Nếu cả câu sâu cũng đúng, bạn yên tâm chuyển sang phần tiếp theo.
Có nên kiểm tra hiểu khi thuyết trình trước đông người không?
Nên, nhưng dùng cách nhẹ, ai cũng tham gia được, như giơ tay chọn giữa hai phương án hoặc hỏi người bên cạnh trong ba mươi giây. Tránh gọi đích danh một người trước đám đông vì dễ làm họ ngượng.
Kiểm tra hiểu với người lớn tuổi trong gia đình thì nói thế nào?
Nhờ họ làm thử thay vì hỏi có nhớ không. Ví dụ: bố thử làm lại cho con xem một lần nhé, con ngồi đây nhìn thôi. Khi họ làm, bạn thấy ngay bước nào còn quên mà không làm họ thấy bị kiểm tra.