TruyenDat.comTruyền Đạt
Giải thích điều khó cho người không chuyên

So sánh và ẩn dụ khi giải thích: chọn hình ảnh quen và biết chỗ nó gãy

Cách dùng so sánh và ẩn dụ để giải thích điều trừu tượng: tìm hình ảnh từ đời sống người nghe, kiểm tra chỗ ẩn dụ sai, nói rõ giới hạn và tránh hình ảnh gây hiểu lầm.

Vietnamese woman IT specialist gesturing with both hands while talking to small shop owners around a long wooden table in a community hall, side angle, soft afternoon light

Một phép so sánh tốt mượn thứ người nghe đã hiểu rõ để chở một ý họ chưa hiểu, nhưng chỉ chở đúng một ý: bạn chọn hình ảnh từ đời sống của chính người nghe, nói rõ nó giống ở điểm nào, và chủ động chỉ ra chỗ nó không còn đúng trước khi người nghe tự suy diễn sai. Ẩn dụ là công cụ giải thích nhanh nhất, cũng là công cụ dễ gây hiểu lầm lâu dài nhất nếu dùng ẩu.

Bài này chỉ cách tìm hình ảnh hợp người nghe, cách kiểm tra một ẩn dụ trước khi dùng, những kiểu so sánh hay hỏng và mẫu câu để nói rõ giới hạn. Tình huống xuyên suốt: chị Thu, chuyên viên công nghệ, có mười lăm phút trong buổi gặp mặt của nhóm chủ cửa hàng tạp hoá trong phường để giải thích chuyện lưu dữ liệu bán hàng trên máy chủ thuê ngoài và chuyện sao lưu.

Ẩn dụ làm được gì và không làm được gì

Khi người nghe gặp một khái niệm mới, não họ cần một cái móc để treo nó lên. Nếu không có móc, khái niệm trôi đi ngay sau buổi nói. Phép so sánh đưa sẵn cái móc: "lưu dữ liệu ở máy chủ thuê ngoài giống gửi hàng ở kho của người khác thay vì chất trong gian nhà mình". Chỉ một câu, các chủ cửa hàng đã hình dung được ba điều: hàng vẫn là của mình, cần đi lấy khi dùng, và phải tin người giữ kho.

Nhưng ẩn dụ không chứng minh được gì. Nó chỉ giúp hình dung. Nếu chị Thu nói tiếp "mà kho thì có bảo vệ nên an toàn tuyệt đối", người nghe sẽ tin một điều không đúng chỉ vì nó khớp với hình ảnh. Ẩn dụ càng sinh động, người nghe càng dễ suy diễn thêm những điều bạn không hề nói. Vì vậy người giỏi giảng giải dùng ẩn dụ để mở cửa, rồi đi vào bên trong bằng sự thật cụ thể.

Ẩn dụ cũng không thay được ví dụ. "Kho thuê ngoài" là hình ảnh; còn "mỗi tối, danh sách hàng bán trong ngày của cửa hàng tự gửi lên máy chủ, sáng mai máy hỏng thì mở máy mới vẫn thấy đủ" là ví dụ. Bài giải thích chắc chắn nhất có cả hai, hình ảnh đi trước để định hướng, ví dụ đi sau để neo vào thực tế.

Bốn bước tìm hình ảnh hợp với người nghe

Đừng chọn ẩn dụ bạn thấy hay; chọn ẩn dụ người nghe sống cùng mỗi ngày. Chị Thu làm bốn bước sau trong lúc chuẩn bị.

  1. Gọi tên đúng một ý cần chở. Không phải "điện toán đám mây là gì", mà là "dữ liệu không nằm trong máy của mình nhưng mình vẫn dùng được bất cứ lúc nào". Ẩn dụ chở một ý thì gọn, chở ba ý thì rối.
  2. Liệt kê việc người nghe làm hằng ngày. Chủ tạp hoá: nhập hàng, gửi hàng ở kho đại lý, ghi sổ nợ, giữ tiền ở ngân hàng, đóng mở cửa hàng, thuê người trông.
  3. Tìm việc nào có cùng cấu trúc với ý cần chở. "Giữ tiền ở ngân hàng": tiền không ở trong két nhà mình, cần là rút được, có người khác giữ hộ, có phí. Cấu trúc khớp gần hết.
  4. Thử nói ẩn dụ cho một người ngoài nghề và hỏi họ suy ra được gì. Nếu họ suy ra đúng điều bạn muốn và không suy ra điều sai, giữ lại. Nếu họ hỏi "thế có lãi không", bạn biết chỗ gãy cần nói trước.

Chị Thu cuối cùng chọn "gửi tiền ngân hàng" thay vì "gửi hàng ở kho", vì các chủ cửa hàng đều quen chuyện rút tiền qua thẻ lúc nửa đêm, gần nhất với chuyện mở dữ liệu từ điện thoại khi đang ở quê.

Kiểm tra một ẩn dụ trước khi dùng

Kẻ hai cột: điều giống và điều khác. Nếu cột khác có điểm mà người nghe dễ suy ra sai, bạn phải nói điểm đó thành lời.

Gửi tiền ngân hàngLưu dữ liệu trên máy chủ thuêCần nói rõ không
Tiền không nằm trong két ở nhàDữ liệu không nằm trong máy ở cửa hàngKhông, ẩn dụ đã chở đủ
Rút được ở nhiều nơi, nhiều giờMở được từ điện thoại, máy khác, ở đâu cũng đượcKhông
Mất thẻ thì khoá thẻ, tiền vẫn cònMất điện thoại thì đổi mật khẩu, dữ liệu vẫn cònCó, nói để người nghe nhớ đổi mật khẩu
Gửi tiền có lãiLưu dữ liệu phải trả phí hằng thángCó, đây là chỗ gãy hay bị hỏi
Ngân hàng chịu trách nhiệm giữ tiền theo luậtBên cho thuê giữ dữ liệu theo hợp đồng, mỗi nơi một điều khoảnCó, khuyên đọc điều khoản trước khi chọn
Một người giữ một sổMột tài khoản nhiều người dùng chung đượcCó, nói về phân quyền cho người làm thuê

Bảng này mất mười phút nhưng cứu chị Thu khỏi câu hỏi "thế để dữ liệu ở đó có được lãi gì không" mà ai đó hỏi nửa đùa nửa thật. Chị đã có sẵn câu: "Ở đây thì ngược lại anh ạ, mình trả phí như thuê két sắt, đổi lại là không mất."

Năm kiểu so sánh hay hỏng

So sánh với thứ người nghe không biết. Ví dữ liệu như "ổ cứng gắn ngoài" cho người chưa từng dùng ổ cứng gắn ngoài là dùng một điều lạ giải thích một điều lạ khác. Luôn tự hỏi: người nghe có chạm vào hình ảnh này trong tuần qua không?

So sánh làm nhẹ đi rủi ro. "Mất mật khẩu giống mất chìa khoá nhà thôi" nghe dễ chịu, nhưng mất chìa khoá thì thường không ai vào được, còn lộ mật khẩu thì người lạ vào ngay. Hình ảnh nhẹ nhàng khiến người nghe chủ quan.

So sánh làm nặng thêm nỗi sợ. "Bị lấy dữ liệu như bị trộm đột nhập giữa đêm" làm người nghe hoảng và không nghe tiếp phần cách phòng. Giải thích rủi ro cần hình ảnh đúng mức, đi kèm việc làm được ngay.

Chồng nhiều ẩn dụ lên nhau. Câu trước là ngân hàng, câu sau là kho hàng, câu sau nữa là cái tủ. Mỗi hình ảnh kéo người nghe sang một hướng. Giữ một hình ảnh chính cho cả buổi, chỉ thay khi rõ ràng nó không còn hợp.

Ẩn dụ đụng chạm người nghe. So sánh dựa trên tuổi tác, vùng miền, nghề nghiệp của ai đó trong phòng dễ bị nghe như chê. Chọn hình ảnh từ đồ vật và việc làm chung, không từ con người cụ thể.

Đang nói → nói lại thành

Mỗi dòng là một câu chị Thu đã sửa sau khi thử với chủ một cửa hàng quen.

Đang nóiNói lại thành
"Sao lưu là tạo bản sao dữ liệu ở vị trí khác.""Sao lưu giống photo thêm một cuốn sổ nợ cất ở nhà người thân. Cửa hàng có cháy, cuốn kia vẫn còn."
"Nên sao lưu theo nguyên tắc nhiều bản, nhiều nơi.""Ít nhất hai bản sổ, một bản không nằm trong cửa hàng."
"Mã hoá giúp dữ liệu không đọc được nếu bị lấy.""Giống viết sổ bằng ký hiệu riêng của nhà mình. Người lạ cầm sổ cũng không đọc ra."
"Phân quyền tài khoản cho nhân viên.""Đưa nhân viên chìa khoá quầy, không đưa chìa khoá két. Họ bán được hàng nhưng không xem được sổ lãi."
"Đồng bộ dữ liệu giữa các thiết bị.""Ghi ở máy cửa hàng, về nhà mở điện thoại thấy y như vậy, không phải chép tay lại."

Để ý hình ảnh "cuốn sổ" xuất hiện xuyên suốt. Chủ tạp hoá nào cũng có sổ ghi nợ, nên đây là chất liệu chung tốt hơn mọi khái niệm kỹ thuật.

Câu mẫu để nói rõ chỗ ẩn dụ không còn đúng

Nói ra giới hạn của ẩn dụ không làm lời giải thích yếu đi; ngược lại, nó cho người nghe thấy bạn nắm rõ vấn đề và không dùng hình ảnh để che đi chỗ khó. Câu nói giới hạn nên đi ngay sau ẩn dụ, khi hình ảnh còn mới trong đầu người nghe.

Ba mẫu câu chị Thu dùng: "Giống ở chỗ… nhưng khác ở chỗ…" — "Giống gửi tiền ở chỗ không giữ trong nhà, nhưng khác ở chỗ mình trả phí chứ không được lãi." "Hình ảnh này đúng đến đây thôi." — dùng khi người nghe bắt đầu suy diễn xa: "Hình ảnh kho hàng đúng đến chỗ có người giữ hộ thôi anh ạ, còn chuyện bảo hiểm thì khác hẳn." "Nếu ví như vậy thì anh chị sẽ nghĩ… nhưng thật ra…" — dùng để chặn trước một suy diễn sai phổ biến.

Khi người nghe tự đưa ra một ẩn dụ của họ, đừng gạt đi. Nghe xem nó đúng ở đâu, xác nhận phần đúng, sửa phần lệch. Ẩn dụ người nghe tự nghĩ ra thường bám lâu hơn ẩn dụ bạn đưa, vì nó lấy từ chính đời sống của họ. Một chủ cửa hàng nói "vậy nó giống nhờ ông anh ở quê cất hộ cuốn sổ", chị Thu dùng ngay câu đó cho phần còn lại của buổi.

Bài tập tối nay: một ý, ba hình ảnh, một người thử

Chọn một khái niệm trong nghề của bạn mà người ngoài hay hỏi. Viết đúng một câu gọi tên ý cần chở. Sau đó viết ba hình ảnh từ ba mảng đời sống khác nhau: bếp núc, giao thông, chợ búa hoặc việc nhà. Với mỗi hình ảnh, kẻ bảng giống – khác như ở trên, tối thiểu ba dòng mỗi cột. Gạch hình ảnh nào có điểm khác dễ gây hiểu sai mà bạn không giải thích được trong một câu.

Mang hình ảnh còn lại nói cho một người thân hoặc đồng nghiệp khác bộ phận, rồi hỏi: "Nghe vậy thì anh chị nghĩ chuyện này sẽ thế nào nếu…?" Nếu câu trả lời của họ đúng, ẩn dụ đã làm việc. Nếu sai, ghi lại câu sai đó, vì đó chính là câu bạn cần chặn trước khi giải thích cho người thật. Làm bài này với hai khái niệm mỗi tuần, sau một tháng bạn có một kho hình ảnh đã thử, dùng được ngay khi bị hỏi bất ngờ.

Một mẹo nhỏ để kho hình ảnh dùng được lâu: ghi mỗi ẩn dụ lên một thẻ giấy, mặt trước là ý cần chở và câu ví, mặt sau là điểm gãy và câu nói giới hạn. Trước mỗi buổi giải thích, rút ra hai ba thẻ hợp với người nghe hôm đó. Chị Thu giữ một xấp thẻ như vậy cho các buổi gặp chủ cửa hàng, và mỗi lần ai đó hỏi một câu bất ngờ, chị bổ sung thêm một dòng vào mặt sau của thẻ tương ứng.

Câu hỏi thường gặp

Có nên dùng ẩn dụ trong bài thuyết trình trang trọng trước ban giám đốc không?

Có, miễn là hình ảnh gọn và lấy từ công việc của chính người nghe, như dòng tiền, kho hàng, quy trình duyệt chi. Tránh hình ảnh quá đời thường hoặc đùa cợt, và luôn đưa số liệu thật ngay sau ẩn dụ.

Một khái niệm nên dùng bao nhiêu ẩn dụ là vừa?

Thường một hình ảnh chính là đủ, dùng xuyên suốt. Chỉ đổi sang hình ảnh thứ hai khi bạn thấy người nghe vẫn chưa hiểu hoặc hình ảnh thứ nhất bắt đầu gây suy diễn sai, và nói rõ là mình đổi cách ví.

Làm sao biết ẩn dụ của mình đang gây hiểu lầm?

Nghe câu hỏi của người nghe. Nếu họ hỏi những điều chỉ đúng với hình ảnh mà không đúng với sự việc thật, ẩn dụ đã kéo họ đi lệch. Khi đó nói rõ giới hạn bằng mẫu câu giống ở chỗ, khác ở chỗ.

Người nghe đến từ nhiều vùng, nhiều nghề thì chọn hình ảnh thế nào?

Chọn hình ảnh từ những việc gần như ai cũng làm, như nấu cơm, đi chợ, gửi xe, giữ tiền, chứ không từ nghề hay phong tục riêng. Hỏi nhanh vài người trước buổi nói để chắc hình ảnh đó quen với số đông.

Ẩn dụ có làm bài giải thích kém chính xác đi không?

Có thể, nếu bạn để hình ảnh thay luôn cho sự thật. Cách giữ chính xác là coi ẩn dụ như lối vào: dùng nó để người nghe định hướng, rồi nói số liệu, ví dụ thật và giới hạn của hình ảnh ngay sau đó.

Cần tư vấn cụ thể cho trường hợp của bạn?

Chúng tôi sẽ liên hệ trong vòng 24 giờ.

Đăng ký tư vấn ngay

Bài viết liên quan

Bạn cần hỗ trợ thêm?

Để lại thông tin, chúng tôi sẽ liên hệ trong 24 giờ.

hoặc
Gọi ngay 0926 138 138