Nên bỏ slide khi nhóm người nghe nhỏ và ngồi gần, khi bài nói chủ yếu để thuyết phục hay tạo quan hệ, khi thời gian dưới mười phút, hoặc khi không có gì người nghe cần nhìn mới hiểu. Thay slide bằng ba thứ: nói rõ lộ trình ngay từ đầu, đánh số các ý khi chuyển, và nhắc lại kết luận trước khi dừng.
Nhiều người bật máy chiếu theo phản xạ, kể cả khi chỉ nói năm phút với tám người quanh một cái bàn. Slide lúc đó kéo mọi ánh mắt về bức tường, phòng tối đi, và cuộc trao đổi biến thành một buổi chiếu. Bài này theo chị Thu, trưởng phòng kinh doanh một chi nhánh, có 10 phút gặp mười hai chủ đại lý quanh bàn họp dài để giới thiệu chính sách chiết khấu mới và lắng nghe phản ứng của họ.
Khi nào nên và không nên dùng slide
Câu hỏi không phải “có slide thì chuyên nghiệp hơn không”, mà là “người nghe có cần nhìn thứ gì để hiểu không”. Bảng dưới gom những tình huống hay gặp.
| Tình huống | Nên dùng slide? | Lý do |
|---|---|---|
| Nhóm dưới mười lăm người, ngồi quanh bàn | Thường không | Nói chuyện mặt đối mặt hiệu quả hơn, có thể đưa một tờ giấy |
| Thuyết phục, xin ủng hộ, xây quan hệ | Thường không | Người nghe cần thấy bạn, không cần thấy chữ |
| Phát biểu ngắn dưới mười phút | Thường không | Thời gian bật máy và chỉnh hình đã mất một phần đáng kể |
| Có số liệu, biểu đồ cần so sánh | Nên | Nói bằng lời mười con số thì không ai nhớ nổi |
| Có hình ảnh, sơ đồ, sản phẩm cần thấy | Nên, hoặc dùng vật thật | Tả bằng lời một thứ ai cũng có thể nhìn là phí thời gian |
| Hội trường đông, người ngồi xa | Nên, nhưng ít chữ | Giúp người cuối phòng bám theo cấu trúc |
Chị Thu rơi vào hai dòng đầu: mười hai người, ngồi quanh bàn, mục đích là để đại lý chấp nhận chính sách mới và nói ra băn khoăn. Thứ duy nhất cần nhìn là bảng mức chiết khấu, nên chị in ra một tờ đặt trước mỗi người thay vì chiếu lên tường.
Slide lấy đi điều gì của một cuộc nói chuyện nhỏ
Khi máy chiếu bật, đèn thường bị tắt bớt, mọi người quay ghế về phía màn hình, và người nói đứng lên bên cạnh màn. Chỉ trong một phút, một cuộc trao đổi quanh bàn trở thành một buổi trình bày có người nói và người xem. Với nhóm nhỏ, sự chuyển đổi đó làm người nghe ngại lên tiếng, đúng điều chị Thu không muốn.
Slide còn chặt bài nói thành từng khúc cố định. Khi một đại lý hỏi ngang về chuyện công nợ, người có slide thường nói “câu này lát em trả lời ở slide sau” rồi bấm tiếp. Không có slide, chị Thu có thể trả lời ngay, rồi tự nối về ý đang dở. Bài nói linh hoạt theo người nghe, chứ không theo thứ tự đã đóng sẵn.
Cuối cùng, không có slide thì ánh mắt người nghe chỉ còn một chỗ để nhìn: người đang nói. Bạn thấy được ai đang gật đầu, ai đang nhíu mày, ai muốn hỏi. Những tín hiệu ấy là lý do chính để nói chuyện trực tiếp thay vì gửi một bản tài liệu, và chúng dễ bị bỏ lỡ khi mọi người đang nhìn vào bức tường.
Thay slide bằng gì để người nghe không lạc
Nói lộ trình ngay đầu bài. Một câu như “Em nói ba việc: chiết khấu thay đổi ra sao, ai được lợi nhiều nhất, và em cần anh chị góp ý điều gì” làm đúng việc của slide mục lục. Người nghe biết bài dài bao nhiêu và đang đi tới đâu.
Đánh số khi chuyển ý. “Việc thứ hai, ai được lợi nhiều nhất.” Câu chuyển có số thứ tự thay cho việc đổi slide; người nghe nghe thấy và biết một khúc mới bắt đầu.
Nhắc lại ý chính sau mỗi khúc. Một câu gom lại trước khi sang khúc sau: “Vậy tóm gọn phần này: đại lý đặt hàng đều tháng sẽ được lợi hơn đại lý dồn hàng cuối quý.” Câu nhắc thay cho tiêu đề slide mà người nghe không còn nhìn thấy.
Dùng tay để đếm và chia không gian. Giơ ngón tay khi đếm ý, hoặc đặt ý “trước” ở bên trái, ý “sau” ở bên phải bằng cử chỉ, giúp người nghe hình dung cấu trúc mà không cần màn hình.
Dàn ý một tờ để cầm tay
Không có slide thì người nói cần một chỗ dựa khác, nhưng chỗ dựa đó không được là bản viết nguyên văn. Dàn ý của chị Thu vừa một tờ giấy, chữ to, gồm đúng những phần dưới đây.
- Câu mở đầu, viết đủ câu, vì đây là lúc hồi hộp nhất.
- Câu lộ trình với ba việc, viết đủ câu.
- Ba khúc, mỗi khúc một dòng in đậm, dưới đó hai ba từ khoá và một ví dụ: “đại lý đặt đều — ví dụ cửa hàng anh Toàn — lợi thêm mỗi quý”.
- Con số phải nói chính xác, ghi riêng một ô để khỏi nhầm.
- Câu kết và câu mời góp ý, viết đủ câu.
- Mốc thời gian bên lề: phút thứ 3, thứ 6, thứ 8.
Đặt tờ giấy trên bàn trước mặt, không cầm lên đọc. Khi cần, cúi xuống liếc một lần rồi ngẩng lên nói tiếp. Người nghe thấy bạn có chuẩn bị, không thấy bạn đang đọc, và tờ giấy nằm trên bàn trông tự nhiên hơn một tờ giấy được cầm trước mặt suốt bài.
Câu chuyển khi không có slide: đang nói và nói lại thành
Không có slide để đổi, người nói hay rơi vào hai thói quen: nói liền một mạch không ngắt, hoặc lặp “tiếp theo là…”. Bảng dưới là các câu chị Thu đã tập lại.
| Đang nói | Nói lại thành |
|---|---|
| Tiếp theo em nói về phần lợi ích. | Việc thứ hai — và chắc anh chị quan tâm nhất: ai được lợi nhiều nhất. |
| À, còn một ý nữa… | Trước khi sang việc thứ ba, em thêm một điều về thời hạn thanh toán. |
| Em nói hơi lan man, quay lại nhé. | Vậy quay về câu hỏi lúc đầu: chiết khấu mới khác cũ ở đâu. |
| Hết rồi ạ, anh chị có hỏi gì không? | Ba việc em nói gói lại thế này: đặt đều thì lợi hơn. Bây giờ em muốn nghe anh chị lo nhất điều gì. |
| Cái này em có số liệu nhưng không mang theo. | Con số chính xác em ghi vào tờ anh chị đang cầm, dòng thứ hai. |
Câu cuối trong bảng cho thấy cách xử lý chỗ thật sự cần nhìn mà không quay về slide: một tờ giấy chung, chỉ một bảng nhỏ, phát đúng lúc cần chứ không phát từ đầu để mọi người cúi xuống đọc trước.
Kịch bản 10 phút không slide của chị Thu
Kịch bản chia theo phút, giữ đúng ba việc đã hứa ở câu lộ trình và dành hẳn khoảng cuối cho đại lý nói.
| Phút | Việc | Ghi chú |
|---|---|---|
| 0–1 | Mở đầu và lộ trình ba việc | Ngồi hoặc đứng ở đầu bàn, nhìn lần lượt từng người |
| 1–3 | Việc một: chiết khấu thay đổi ra sao | Phát tờ bảng mức chiết khấu đúng lúc này |
| 3–6 | Việc hai: ai được lợi nhiều nhất | Một ví dụ cụ thể một cửa hàng, có sự đồng ý của chủ |
| 6–7 | Việc ba: điều cần anh chị góp ý | Hai câu hỏi cụ thể, không hỏi chung chung |
| 7–10 | Nghe góp ý, ghi lại | Ghi ý lên sổ, đọc lại một lượt trước khi kết thúc |
Ba phút cuối dành cho người nghe là phần mà một bài có slide thường đánh mất, vì slide đã ăn hết thời gian. Với một buổi mục đích là lắng nghe phản ứng, đó lại là phần quan trọng nhất.
Nói một con số khi không có slide
Mỗi khúc chỉ một con số. Chỉ nghe bằng tai thì khó giữ nhiều con số cùng lúc; nói liền ba bốn con số, người nghe thường ra về chỉ còn nhớ lờ mờ một con số, và không chắc là con số bạn muốn. Chọn con số quan trọng nhất của khúc đó, các số khác để vào tờ giấy phát tay.
Làm tròn và nói chậm. Nói “khoảng năm phần trăm” thay vì “bốn phẩy tám mươi bảy phần trăm”. Dừng một nhịp trước con số và sau con số, để nó tách khỏi phần còn lại của câu.
Quy đổi về thứ người nghe đang làm mỗi ngày. Với chủ đại lý, “thêm năm phần trăm chiết khấu” chưa nói nhiều bằng “một lô hàng trăm thùng thì được thêm năm thùng”. Họ tính ngay được trong đầu theo cửa hàng của mình.
Nhắc lại con số một lần ở cuối. Câu kết nhắc lại đúng con số ấy: “Năm thùng trên một trăm, nếu đặt đều mỗi tháng.” Người nghe ra về với một con số, và đó là con số bạn chọn.
Viết con số lên giấy nếu cần. Nếu có một con số mà sai là phiền, như mức doanh số tối thiểu, cầm bút viết to lên một tờ giấy trắng, giơ lên cho mọi người thấy rồi đặt giữa bàn.
Bài tập: nói bài sắp trình bày mà không mở slide
Nếu bạn sắp có một bài thuyết trình có slide, thử bài tập này tối nay, kể cả khi cuối cùng vẫn sẽ dùng slide.
- Viết dàn ý một tờ theo mẫu ở trên, không mở máy tính.
- Đứng giữa phòng, bật ghi âm, nói hết bài chỉ với tờ dàn ý.
- Nghe lại và đánh dấu chỗ nào người nghe sẽ lạc nếu không có slide: thường là chỗ chuyển ý và chỗ có số liệu.
- Ở những chỗ chuyển ý, thêm câu đánh số. Ở chỗ số liệu, ghi lại: chỗ này thật sự cần nhìn.
- Mở lại bộ slide và xoá mọi slide không nằm trong danh sách “thật sự cần nhìn”.
Nhiều người làm bài tập này và nhận ra bộ slide hai mươi trang chỉ có bốn trang là cần. Kể cả khi vẫn dùng slide, bài nói của bạn giờ đã đứng được trên chân của chính nó, và nếu máy chiếu hỏng thì cũng không sao. Lặp lại bài tập với một bài nói khác vào tuần sau; lần thứ hai thường nhanh hơn nhiều vì bạn đã quen tự hỏi “chỗ này có cần nhìn không” ngay khi soạn.
Câu hỏi thường gặp
Không dùng slide có bị đánh giá là chuẩn bị qua loa không?
Có thể, nếu bạn nói lộn xộn. Nếu mở đầu bằng lộ trình rõ ràng, chuyển ý có đánh số và kết thúc đúng giờ, người nghe thường đánh giá cao sự gọn gàng. Một tờ tóm tắt phát kèm cũng cho thấy bạn đã chuẩn bị kỹ.
Sếp yêu cầu phải có slide thì làm sao?
Làm bộ slide ngắn chỉ gồm những thứ cần nhìn, ví dụ ba bốn slide, và nói bài theo dàn ý của mình. Có thể dùng slide làm tài liệu gửi kèm, còn trong phòng thì chỉ bật lên đúng lúc cần cho mọi người xem số liệu.
Nói không slide có cần học thuộc lòng không?
Không cần. Học thuộc lời mở đầu và câu kết, còn phần giữa chỉ cần nhớ ba khúc và ví dụ của từng khúc. Học thuộc nguyên văn dễ làm giọng đọc đều đều và dễ hoảng khi quên một chữ.
Nếu người nghe đề nghị chiếu số liệu lên thì xử lý thế nào?
Nếu có sẵn, mở tệp lên cho xem đúng chỗ họ hỏi rồi tắt đi. Nếu không có sẵn, ghi lại câu hỏi và hẹn gửi số liệu sau buổi họp trong ngày, nói rõ khi nào gửi để họ yên tâm.
Đứng hay ngồi khi nói với nhóm nhỏ quanh bàn?
Ngồi giúp không khí giống trao đổi hơn, hợp với mục đích lắng nghe. Đứng giúp giọng vang hơn và mọi người nhìn thấy bạn rõ hơn, hợp với phòng dài. Có thể đứng lúc mở đầu rồi ngồi xuống khi chuyển sang phần góp ý.