Một phần hỏi đáp gọn cần ba thứ được quyết định từ trước: nó nằm ở đâu trong bài, mỗi câu trả lời dài tối đa bao lâu, và nó kết thúc bằng câu gì. Người nói chỉ lo câu trả lời thì thường để phần hỏi đáp tự chạy, rồi bị cắt ngang khi hết giờ, và câu cuối cùng người nghe mang về là một câu hỏi lẻ chứ không phải thông điệp chính.
Chị Thu là kế toán trưởng, được mời nói chín mươi phút ở một buổi chia sẻ cho khoảng bốn mươi chủ hộ kinh doanh về cách ghi sổ thu chi. Ban tổ chức dành hai mươi phút cuối cho hỏi đáp. Lần đầu chị để tự nhiên: hai người hỏi chiếm mười lăm phút, ba người giơ tay chưa kịp hỏi thì ban tổ chức báo hết giờ. Lần thứ hai chị chuẩn bị theo các bước dưới đây.
Đặt phần hỏi đáp ở đâu trong bài
Không phải buổi nào cũng nên để hỏi đáp ở cuối. Bảng sau giúp bạn chọn vị trí theo độ dài buổi nói và kiểu người nghe.
| Vị trí | Hợp với | Điểm cần giữ |
|---|---|---|
| Chỉ ở cuối | Buổi ngắn dưới ba mươi phút, nội dung liền mạch | Nói từ đầu là có phần hỏi đáp để người nghe ghi câu hỏi lại |
| Sau mỗi phần lớn | Buổi đào tạo, nội dung xây dần, phần sau cần hiểu phần trước | Mỗi lần ba đến năm phút, chỉ nhận câu về phần vừa nói |
| Trước phần kết | Mọi buổi muốn người nghe mang về đúng thông điệp | Hỏi đáp xong mới nói phần kết hai phút |
| Hỏi bất cứ lúc nào | Nhóm nhỏ dưới mười người, cuộc họp làm việc | Cần người nói giữ nhịp tốt, dễ trôi khỏi dàn ý |
Chị Thu chọn cách thứ hai kết hợp thứ ba: sau mỗi phần lớn có ba phút hỏi nhanh, cuối buổi có mười lăm phút hỏi đáp chung, rồi hai phút kết. Câu hỏi về phần ghi thu được trả lời ngay khi người nghe còn nhớ, không dồn hết về cuối. Cách đặt “hỏi đáp trước phần kết” là thay đổi nhỏ nhất mà hiệu quả lớn nhất: người nghe ra về với câu kết của bạn, không phải với câu hỏi cuối cùng của một người khác.
Kịch bản hai mươi phút hỏi đáp chia theo phút
Khi có hai mươi phút ở cuối, chia thành từng đoạn và ghi giờ vào giấy ghi chú. Người hỗ trợ cầm một tờ giấy ghi số phút còn lại, giơ lên ở mốc đã hẹn.
| Phút | Việc | Câu nói mẫu |
|---|---|---|
| 0–1 | Mở phần hỏi đáp, nói luật | “Mình có mười lăm phút. Mỗi anh chị một câu, em trả lời trong khoảng một phút, còn giờ thì quay lại lượt hai.” |
| 1–6 | Nhận lượt câu đầu tiên, gom ba câu một lần | “Em nhận ba câu liền rồi trả lời một lượt: chị áo xanh, anh bàn đầu, và chị cuối phòng.” |
| 6–12 | Lượt thứ hai, ưu tiên người chưa hỏi | “Em mời các anh chị chưa hỏi lần nào trước ạ.” |
| 12–15 | Câu cuối, báo trước là câu cuối | “Mình còn thời gian cho hai câu nữa.” |
| 15–17 | Nhắc các câu chưa kịp trả lời sẽ xử lý thế nào | “Câu nào chưa kịp, anh chị ghi vào tờ giấy ở bàn tiếp đón, em trả lời qua nhóm chung trong tuần.” |
| 17–20 | Kết bài: nhắc thông điệp chính và việc làm ngay | “Nếu chỉ nhớ một điều hôm nay: ghi thu chi mỗi tối, đừng dồn cuối tháng.” |
Ba phút cuối dành cho phần kết là thứ hay bị bỏ nhất khi hỏi đáp kéo dài. Đánh dấu nó trên giấy bằng chữ to, và nói với người hỗ trợ rằng tới phút mười lăm thì dù còn bao nhiêu tay giơ, chị vẫn chuyển sang phần nhắc câu hỏi chưa kịp và kết bài.
Gom ba câu một lượt: nhận nhiều, trả lời gọn
Trong phòng trên ba mươi người, nhận từng câu một tốn thời gian chuyền micro và làm phần hỏi đáp chậm. Gom ba câu rồi trả lời một lượt giúp bạn phục vụ nhiều người hơn trong cùng thời gian.
- Mời ba người giơ tay, gọi theo thứ tự rõ ràng bằng đặc điểm dễ nhận như vị trí ngồi hoặc màu áo, để không ai tranh lượt.
- Nghe lần lượt cả ba câu, ghi mỗi câu bằng ba bốn chữ trên giấy. Không trả lời chen giữa, kể cả câu dễ.
- Trước khi trả lời, nhìn tờ giấy và chọn thứ tự: câu nào nối được với câu nào thì gộp. Câu hỏi về ghi sổ tiền mặt và câu về ghi sổ chuyển khoản có thể trả lời chung.
- Trả lời, mỗi câu mở bằng việc gọi lại người hỏi: “Câu của chị áo xanh về tiền mặt…”. Người hỏi biết đến lượt mình, cả phòng theo được.
- Sau khi trả lời đủ ba câu, hỏi lại nhanh: “Ba anh chị thấy đã rõ chưa ạ?” rồi mới mời lượt kế.
Cách gom câu có một nhược điểm: nếu một trong ba câu dài và cần giải thích kỹ, hai câu còn lại phải chờ. Khi đó, trả lời ngắn hai câu dễ trước, câu dài để sau cùng, và nếu cần thì hẹn trao đổi riêng phần chi tiết. Buổi nói dưới hai mươi người thì không cần gom, nhận từng câu vẫn nhanh.
Giữ mỗi câu trả lời trong khoảng một phút
Câu trả lời dài là nguyên nhân chính làm phần hỏi đáp trễ giờ, nhiều hơn cả người hỏi dài. Lý do dễ hiểu: khi được hỏi đúng thứ mình rành, người nói thích giải thích kỹ. Chị Thu được hỏi cách ghi khoản nhập hàng trả chậm, và lần đầu chị nói gần bốn phút, kèm cả ví dụ về hàng trả lại.
Một khung đơn giản cho câu trả lời một phút: câu đầu trả lời thẳng, một ví dụ ngắn, một câu nói chỗ hay sai. Ví dụ: “Hàng nhập trả chậm thì ghi ngày nhận hàng, chưa ghi chi. Ví dụ nhập hai triệu tiền hàng ngày mồng năm, trả ngày hai mươi, thì ngày mồng năm ghi vào cột nợ nhà cung cấp, ngày hai mươi mới ghi chi. Chỗ hay sai là ghi chi luôn ngày mồng năm, cuối tháng tiền mặt lệch.”
Nếu câu hỏi thật sự cần dài hơn một phút, nói rõ với cả phòng: “Câu này cần khoảng ba phút, em nói luôn vì chắc nhiều anh chị gặp.” Người nghe chấp nhận một câu trả lời dài khi được báo trước, và khó chịu khi nó kéo dài không ai biết tới bao giờ.
Người hỗ trợ có thể giúp bằng một tín hiệu đã thống nhất, ví dụ đứng lên ở cuối phòng khi câu trả lời đã quá hai phút. Tín hiệu kín đáo đến mức người nghe không để ý, nhưng đủ rõ để bạn thấy.
Câu mời hỏi và câu chuyển giữa các câu hỏi
Mời cụ thể thay vì mời chung. “Anh chị có câu hỏi về phần ghi chi hằng ngày không?” dễ trả lời hơn “Ai có câu hỏi gì không?”, vì người nghe biết nên nghĩ về phần nào.
Cảm ơn ngắn, không đánh giá câu hỏi. Nói “cảm ơn chị” thay cho “câu hỏi rất hay”. Khen câu này mà không khen câu sau thì người hỏi câu sau thấy bị so.
Kiểm lại sau câu trả lời dài. “Em trả lời vậy đã đúng ý anh chưa ạ?” Chỉ hỏi sau câu trả lời trên một phút, hỏi sau mọi câu sẽ chậm.
Chuyển lượt kèm thời gian. “Còn tám phút, em mời chị bàn giữa.” Nhắc thời gian liên tục giúp người hỏi tự rút gọn câu hỏi của mình.
Báo câu cuối trước một câu. “Mình nhận thêm hai câu.” Người nào thật sự cần hỏi sẽ giơ tay ngay, người còn phân vân biết là có chỗ gửi câu hỏi sau.
Khép phần hỏi đáp bằng thông điệp chính, không bằng câu hỏi cuối
Nhiều buổi nói kết thúc bằng câu “Dạ, nếu không còn câu hỏi nào thì em xin kết thúc ở đây, cảm ơn mọi người.” Điều cuối cùng người nghe nghe thấy là một câu trả lời cho câu hỏi của người khác, có khi là câu lạc đề hoặc câu chỉ một người quan tâm. Phần trình bày tốt đến đâu cũng bị câu hỏi cuối che mất.
Cách khắc phục là để dành hai phút sau hỏi đáp cho phần kết thật. Chị Thu nói: “Cảm ơn các anh chị đã hỏi rất cụ thể. Trước khi về, em nhắc lại một điều: tối nay về, anh chị ghi thử một ngày thu chi theo mẫu ba cột. Chỉ một ngày thôi. Ghi được một ngày là ghi được cả tháng.” Sau câu đó chị cảm ơn và bước xuống.
Câu kết sau hỏi đáp nên có hai phần: nhắc thông điệp chính trong một câu, và một việc người nghe làm được ngay hôm nay. Nếu có câu hỏi trong phần hỏi đáp làm rõ thêm thông điệp, dùng luôn nó: “Như câu chị áo xanh vừa hỏi, chỗ hay sai nhất là ghi dồn.” Người hỏi nghe thấy câu của mình được nhắc, cả phòng thấy phần hỏi đáp nối liền với bài.
Bài tập tối nay: viết kịch bản hỏi đáp cho buổi nói sắp tới
Mười lăm phút, một tờ giấy. Làm xong bạn có một tờ ghi chú cầm lên bục được.
- Ghi tổng thời gian buổi nói và thời gian dành cho hỏi đáp. Trừ hai phút cho phần kết sau hỏi đáp.
- Chọn vị trí hỏi đáp theo bảng ở đầu bài, ghi các mốc phút vào giấy.
- Viết câu mở phần hỏi đáp có nói luật: thời gian, mỗi người một câu, cách gửi câu hỏi chưa kịp.
- Viết hai câu mời hỏi cụ thể theo hai phần quan trọng nhất của bài.
- Viết câu kết sau hỏi đáp: một câu nhắc thông điệp, một việc làm ngay hôm nay. Đọc to, bấm giờ, không quá một phút.
Đưa một bản tờ ghi chú này cho người hỗ trợ hoặc người dẫn chương trình trước buổi nói, để họ biết mốc phút nào cần ra tín hiệu. Sau buổi, ghi bên lề mốc nào thực tế bị trễ và vì sao. Lần thứ hai của chị Thu, phần hỏi đáp trễ đúng một phút và chị vẫn nói được câu kết, trong khi lần đầu chị không kịp nói câu nào sau câu hỏi cuối.
Câu hỏi thường gặp
Phần hỏi đáp nên chiếm bao nhiêu thời gian của buổi nói?
Với buổi nói ba mươi đến sáu mươi phút, khoảng một phần năm đến một phần tư thời gian là hợp lý. Buổi đào tạo nhiều nội dung mới thì nên chia nhỏ hỏi đáp sau từng phần thay vì dồn một khối lớn ở cuối.
Có nên tự đặt luật mỗi người một câu không, nghe có cứng nhắc không?
Nói luật ngay khi mở phần hỏi đáp với giọng nhẹ nhàng thì không cứng nhắc, mà còn giúp người ngại hỏi thấy chắc chắn có lượt. Thêm câu còn giờ thì quay lại lượt hai để người có nhiều câu không thấy bị cắt.
Hết giờ mà còn nhiều người muốn hỏi thì làm sao?
Bạn vẫn dừng đúng giờ, nói rõ các câu chưa kịp sẽ được trả lời qua kênh nào và khi nào, rồi chuyển sang phần kết. Nếu ban tổ chức cho phép, bạn ở lại sau buổi thêm mười phút cho ai cần hỏi trực tiếp.
Có cần người hỗ trợ trong phần hỏi đáp không?
Phòng trên ba mươi người nên có một người hỗ trợ cầm micro chạy và ra tín hiệu thời gian. Phòng nhỏ thì không cần, nhưng bạn nên đặt đồng hồ ở chỗ nhìn được mà không phải cúi xuống điện thoại.
Câu hỏi đến giữa bài khi chưa tới phần hỏi đáp thì xử lý thế nào?
Nếu câu hỏi ngắn và giúp người nghe hiểu phần đang nói, trả lời luôn trong vài câu. Nếu nó thuộc phần sau, bạn nói câu này em sẽ nói ở phần ba, chị giữ câu hỏi giúp em, và nhớ gọi lại đúng người đó khi tới phần ba.