TruyenDat.comTruyền Đạt
Kể chuyện và nói ngẫu hứng

Chọn câu chuyện của chính mình để kể: cách đào ký ức thành chuyện dùng được

Cách tìm câu chuyện thật trong đời mình để kể khi nói trước người nghe: lập kho chuyện, sáu câu hỏi gợi ký ức, bốn tiêu chí chọn và giới hạn nên giữ kín.

Vietnamese man in his thirties sitting at a wooden kitchen table at night, writing on blank sheets of paper beside a cup of tea, side view, single warm lamp

Câu chuyện tốt nhất để kể thường không phải chuyện lớn nhất đời bạn, mà là một khoảnh khắc nhỏ có thay đổi rõ ràng: trước đó bạn nghĩ hoặc làm một kiểu, sau đó bạn nghĩ hoặc làm kiểu khác. Cách tìm là ghi lại các khoảnh khắc như vậy thành một kho chuyện, rồi chọn theo bốn tiêu chí: liên quan tới ý chính, có chi tiết cụ thể, kể được trong hai phút, và bạn kể mà không thấy khó chịu.

Nhiều người nói "đời mình bình thường, chẳng có gì để kể". Thật ra người nghe không cần chuyện ly kỳ; họ cần chuyện họ nhận ra mình trong đó. Phần dưới hướng dẫn cách lập kho chuyện bằng sáu câu hỏi gợi ký ức, bốn tiêu chí lọc, cách biến một ký ức mờ thành chuyện rõ, những gì nên giữ kín, và một bài tập hai mươi phút. Ví dụ xuyên suốt là anh Phúc, giáo viên dạy nghề điện, cần một câu chuyện mở đầu buổi nói chuyện với học viên năm nhất.

Vì sao chuyện nhỏ thường kể hay hơn chuyện lớn

Khi được yêu cầu kể chuyện về mình, phần lớn mọi người nghĩ ngay tới các mốc lớn: lần thi đỗ, lần chuyển nghề, lần vượt qua bệnh. Những chuyện này có ý nghĩa với bạn nhưng thường quá rộng để kể trong hai phút. Bạn sẽ phải tóm tắt nhiều năm thành vài câu, và tóm tắt thì nghe như bản lý lịch chứ không như câu chuyện.

Chuyện nhỏ thì khác. Một buổi chiều, một câu nói của ai đó, một lỗi sai cụ thể. Nó gói trọn trong vài phút có thật, nên bạn kể được chi tiết: trời nắng hay mưa, người kia nói đúng câu gì, tay bạn đang cầm cái gì. Chính những chi tiết ấy làm người nghe tin và nhớ.

Anh Phúc ban đầu định kể quãng mười năm anh từ thợ điện thành giáo viên. Sau khi thử, anh đổi sang một chuyện nhỏ: năm đầu đi làm, anh đấu nhầm một sợi dây trong tủ điện của một xưởng may, người thợ cả không mắng mà bắt anh tự dò lại từng đường suốt buổi chiều. Câu chuyện chỉ dài một phút, nhưng học viên nhớ nó suốt khoá học. Một khoảnh khắc cụ thể nói được nhiều hơn mười năm tóm tắt.

Sáu câu hỏi gợi ký ức để lập kho chuyện

Ngồi với một tờ giấy trắng, trả lời mỗi câu bằng một dòng duy nhất. Không cần hay, chỉ cần cụ thể: ai, ở đâu, chuyện gì.

  • Lần đầu tiên: lần đầu bạn làm công việc hiện tại, lần đầu đứng lớp, lần đầu gặp khách. Chuyện "lần đầu" thường có sẵn sự lúng túng mà người nghe đồng cảm.
  • Lần sai: một lỗi bạn mắc và điều bạn học được. Đây thường là kho chuyện giàu nhất và được tin nhất.
  • Câu nói còn nhớ: một câu ai đó nói với bạn mà tới giờ bạn còn nhớ nguyên văn. Câu nói ấy thường là trung tâm của một chuyện.
  • Lần đổi ý: lúc bạn nhận ra mình đã nghĩ sai về một việc, một người, một cách làm.
  • Người dạy bạn một việc: không nhất thiết thầy cô, có thể là khách hàng, đồng nghiệp, người lạ, con bạn.
  • Đồ vật gắn với kỷ niệm: một dụng cụ, một món quà, một tờ giấy bạn còn giữ. Đồ vật giúp mở chuyện rất tự nhiên.

Trả lời xong, bạn sẽ có ít nhất sáu dòng. Phần lớn người làm bài này lần đầu viết được mười tới hai mươi dòng vì một ký ức kéo theo ký ức khác. Giữ tờ giấy ấy, hoặc chép vào sổ tay, và thêm dòng mới mỗi khi chợt nhớ ra. Đó là kho chuyện của bạn.

Bốn tiêu chí lọc chuyện trước khi đưa vào bài nói

Một chuyện hay chưa chắc hợp với bài nói lần này. Chấm từng chuyện trong kho theo bốn tiêu chí, chỉ giữ chuyện đạt cả bốn.

Tiêu chíCâu hỏi tự kiểmNếu chưa đạt
Liên quanKể xong chuyện, mình nối được về ý chính bằng một câu không?Đổi chuyện, hoặc để dành cho bài khác
Cụ thểCó thời điểm, địa điểm, ít nhất một câu nói hay hành động rõ ràng không?Ngồi nhớ thêm chi tiết; nhớ không ra thì bỏ
Vừa thời lượngKể to trong hai phút có hết không?Cắt bối cảnh, chỉ giữ khoảnh khắc thay đổi
Thoải máiKể trước người lạ mình có thấy ngại, có xúc động khó kiểm soát không?Chọn chuyện khác, hoặc kể một phần nhẹ hơn

Tiêu chí thứ tư hay bị bỏ qua. Một chuyện còn quá đau với bạn có thể làm bạn nghẹn giữa chừng, và người nghe sẽ lo cho bạn thay vì nghe bài. Chuyện đã nguôi, bạn kể được bằng giọng bình thường, mới là chuyện dùng được trên bục.

Biến một ký ức mờ thành câu chuyện rõ

Phần lớn ký ức chỉ còn là một ý chung chung. Năm bước sau giúp bạn dựng lại đủ chi tiết để kể. Anh Phúc làm đúng các bước này với chuyện tủ điện.

  1. Viết một câu tóm tắt: "Năm đầu đi làm, mình đấu nhầm dây và được thợ cả dạy cách dò lại."
  2. Đặt thời gian và nơi chốn cụ thể: "Một chiều tháng Sáu, trong xưởng may nóng như lò, trước giờ tan ca."
  3. Tìm khoảnh khắc thay đổi: lúc nào bạn bắt đầu nghĩ khác? Với anh Phúc là lúc thợ cả đưa lại cây bút thử điện và nói "Tự dò đi, dò xong thì em không bao giờ nhầm nữa."
  4. Nhớ lại một câu nói nguyên văn và một hành động: câu của thợ cả, và cảnh anh lần từng sợi dây tới khi trời tối.
  5. Viết câu kết nối với người nghe hôm nay: "Hôm nay các em sẽ được dò dây chậm như thế, không ai làm thay, vì đó là cách để sau này không bao giờ nhầm."

Sau năm bước, chuyện của anh Phúc có đủ bốn thứ người nghe cần: một nơi chốn để hình dung, một người để chú ý, một câu nói để nhớ, và một lý do để quan tâm. Bạn không cần viết nguyên văn câu chuyện, chỉ cần năm dòng ghi chú như trên là kể được.

Những gì nên giữ kín khi kể chuyện của mình

Chuyện của người khác chưa được phép kể. Chuyện của bạn thường có người khác trong đó. Nếu chi tiết đó làm họ ngại hoặc bị nhận ra, hãy đổi chi tiết nhận diện hoặc hỏi họ trước. Câu "một người bạn cũ" thay cho tên thật là đủ.

Thông tin của khách hàng, công ty cũ. Tên công ty, con số kinh doanh, sự cố nội bộ không phải để kể ra ngoài. Giữ khung chuyện, bỏ chi tiết có thể truy ra.

Chuyện gia đình nhạy cảm. Mâu thuẫn trong nhà, bệnh tật của người thân, tiền bạc. Kể ra có thể làm người nghe khó xử và làm người thân bạn không vui khi biết.

Chuyện chỉ để khoe. Nếu bỏ phần thành tích đi mà chuyện không còn gì, đó là bản tự giới thiệu chứ không phải câu chuyện. Chuyện về mình nên có chỗ bạn lúng túng, sai, hoặc được người khác giúp.

Chuyện làm người nghe tự thấy bị chê. Kể lại việc mình từng chê một nhóm người, một vùng miền, một nghề, dù với ý tự phê bình, vẫn có thể làm ai đó trong phòng thấy bị chạm. Chọn chuyện khác.

Giữ kho chuyện sống qua năm tháng

Kho chuyện không phải làm một lần là xong. Mỗi tuần có thêm vài khoảnh khắc đáng kể, nhưng nếu không ghi lại, sau vài tháng chúng chỉ còn là cảm giác mơ hồ. Cách đơn giản là dành một dòng ghi chú cuối ngày khi có chuyện gì làm bạn bật cười, khựng lại hoặc đổi ý: ngày, nơi, một câu ai đó nói. Không cần viết thành chuyện ngay.

Mỗi tháng một lần, đọc lại các dòng ghi chú và đánh dấu bên cạnh mỗi dòng nó có thể phục vụ ý nào: kiên nhẫn, làm việc nhóm, khách hàng, sai lầm, học nghề. Khi cần chuẩn bị một bài nói, bạn chỉ việc tìm theo ý, thay vì ngồi vò đầu nhớ lại.

Anh Phúc giờ có khoảng bốn mươi dòng trong sổ, phân theo mười chủ đề anh hay dạy. Mỗi khi được mời nói chuyện ở một buổi hướng nghiệp hay một lớp mới, anh chọn hai ba chuyện trong sổ, chỉnh câu nối cho hợp, và mất chưa tới nửa giờ để có phần chuyện cho bài. Kho chuyện biến việc chuẩn bị từ chỗ khó nhất thành chỗ nhẹ nhất.

Một mẹo nhỏ khi đọc lại sổ: những dòng mà sau ba tháng bạn vẫn nhớ rõ chi tiết là những dòng đáng phát triển thành chuyện. Dòng nào đọc lại mà không nhớ nổi chuyện gì đã xảy ra, gạch đi. Kho chuyện gọn và chắc có ích hơn kho dài mà toàn mảnh vụn.

Bài tập hai mươi phút tối nay

Không cần chờ có bài thuyết trình mới làm. Bài tập này cho bạn chuyện đầu tiên trong kho.

  • Đặt hẹn giờ năm phút, trả lời sáu câu hỏi gợi ký ức, mỗi câu một dòng.
  • Năm phút tiếp theo: chấm mỗi dòng theo bốn tiêu chí, khoanh tròn một dòng đạt đủ.
  • Năm phút tiếp theo: viết năm dòng theo năm bước dựng chuyện cho dòng đã khoanh.
  • Năm phút cuối: kể to câu chuyện một lần, bấm giờ. Nếu dài hơn hai phút, gạch bỏ một chi tiết bối cảnh và kể lại.

Sau hai mươi phút, bạn có một câu chuyện thật, đã qua kiểm, kể được trong hai phút. Lặp lại mỗi tuần một lần, sau hai tháng bạn có tám chuyện sẵn sàng, đủ dùng cho phần lớn tình huống phải nói trước người khác.

Nếu được, kể thử câu chuyện cho một người thân trong bữa tối, không báo trước là đang tập. Để ý chỗ họ hỏi lại hoặc tỏ ra chưa hiểu: đó là chỗ thiếu chi tiết. Để ý chỗ họ cười hoặc gật đầu: đó là chỗ nên giữ nguyên. Một lần kể thật cho người thật cho bạn nhiều thông tin hơn mười lần kể một mình trước gương.

Câu hỏi thường gặp

Đời mình bình thường quá, có chuyện gì đáng kể đâu?

Người nghe không cần chuyện ly kỳ, họ cần chuyện họ thấy giống mình. Một lần làm sai, một câu nói của khách, một buổi đầu đi làm đều là chuyện tốt. Hãy thử sáu câu hỏi gợi ký ức; phần lớn người làm xong đều có hơn mười dòng.

Kể chuyện cá nhân có làm mình trông thiếu chuyên nghiệp không?

Không, nếu chuyện ngắn và nối rõ về nội dung bài. Một câu chuyện thật giúp người nghe hiểu vì sao bạn quan tâm tới chủ đề và tin bạn hơn. Chỉ tránh chuyện riêng tư quá mức hoặc chuyện kéo dài không liên quan.

Có được thêm thắt chi tiết cho câu chuyện hay hơn không?

Được rút gọn, gộp, đổi tên để bảo vệ người trong chuyện, nhưng không nên bịa diễn biến hay kết quả. Nếu ai đó trong phòng biết chuyện thật, bạn mất lòng tin ngay. Khi cần một tình huống không có thật, hãy nói rõ đó là giả định.

Kể chuyện buồn của mình trên bục có nên không?

Chỉ nên khi chuyện đã đủ lâu để bạn kể bằng giọng bình thường và nó phục vụ rõ ý chính. Nếu tập kể vài lần mà vẫn nghẹn, chọn chuyện khác hoặc kể một phần nhẹ hơn. Người nghe đến để nghe bài, không nên phải lo cho người nói.

Một câu chuyện dùng cho mấy chủ đề khác nhau được không?

Được. Chuyện về một lần sai có thể phục vụ ý kiên nhẫn, ý làm việc nhóm hay ý học nghề, tuỳ câu nối ra. Phần thân chuyện giữ nguyên, chỉ đổi câu cuối để nối về ý chính của bài hôm đó.

Nên ghi kho chuyện ở đâu cho dễ tìm?

Ở bất cứ chỗ nào bạn hay mở: sổ tay giấy, ghi chú trên điện thoại hay một tệp văn bản. Quan trọng là mỗi dòng có ngày, nơi chốn, một câu nói, và một nhãn chủ đề để khi cần bạn tìm theo chủ đề chứ không phải đọc lại tất cả.

Cần tư vấn cụ thể cho trường hợp của bạn?

Chúng tôi sẽ liên hệ trong vòng 24 giờ.

Đăng ký tư vấn ngay

Bài viết liên quan

Bạn cần hỗ trợ thêm?

Để lại thông tin, chúng tôi sẽ liên hệ trong 24 giờ.

hoặc
Gọi ngay 0926 138 138