TruyenDat.comTruyền Đạt
Bối cảnh đặc biệt

Nói chuyện với học sinh về nghề nghiệp: cách giữ một tiết 45 phút với cả lớp

Người đi làm được mời về trường nói chuyện nghề nghiệp: hỏi giáo viên gì trước, kịch bản 45 phút, đổi thuật ngữ sang ví dụ học sinh hiểu, hoạt động cho cả lớp cùng làm.

Vietnamese engineer in a work shirt crouching beside students at classroom desks, holding a hard hat for them to touch, students seen from behind, bright morning window light

Nói chuyện với học sinh về nghề nghiệp, bạn giữ được cả lớp trong bốn mươi lăm phút khi nói ít hơn bạn định: chừng một nửa thời gian kể chuyện nghề bằng ví dụ gần đời học sinh, nửa còn lại cho các em hỏi, chạm vào đồ nghề thật và làm thử một việc nhỏ của nghề. Học sinh không cần nghe lý lịch của bạn; các em muốn biết một ngày làm nghề trông ra sao, nghề đó cần học gì, và những điều không ai kể trên mạng.

Ví dụ xuyên suốt: anh Khoa, kỹ sư giám sát công trình, được một trường trung học phổ thông mời nói chuyện trong tiết sinh hoạt của một lớp mười một gồm bốn mươi em. Anh quen trình bày với chủ đầu tư nhưng chưa từng đứng trước học sinh. Dưới đây là những câu anh hỏi giáo viên trước, kịch bản anh dùng, cách anh đổi lời nói chuyên môn sang ngôn ngữ các em hiểu, và những điều anh tránh nói.

Học sinh nghe khác người lớn ở chỗ nào

Người lớn trong cuộc họp ngồi yên vì phép lịch sự, dù đang chán. Học sinh thì cho bạn biết ngay: quay xuống bàn sau, lật vở, thì thầm. Đó không phải hỗn; đó là phản hồi thật, và nó giúp bạn biết lúc nào cần đổi cách nói. Đổi lại, khi các em thích, các em cũng cho biết ngay bằng những câu hỏi dồn dập mà người lớn ít khi dám hỏi.

Thứ hai, học sinh chưa có khung tham chiếu nghề. Với anh Khoa, "giám sát thi công" là một cụm từ rõ ràng. Với một em lớp mười một, nó có thể là "người đội mũ đứng nhìn người khác làm". Mọi khái niệm nghề cần được nối với một thứ các em đã thấy: ngôi trường đang ngồi, cây cầu trên đường đi học, căn nhà hàng xóm đang xây.

Thứ ba, sự chú ý của các em xoay vòng nhanh hơn người lớn, nhất là trong tiết cuối buổi. Một đoạn nói liền mười lăm phút không có câu hỏi, không có đồ vật, không có hình ảnh là quá dài. Anh Khoa chia bài thành những khúc khoảng năm đến bảy phút, mỗi khúc kết thúc bằng một việc các em phải làm: đoán, giơ tay, cầm thử, hỏi.

Cuối cùng, học sinh nhạy với giọng dạy đời. Câu "các em phải cố gắng học" nghe cả trăm lần rồi. Câu "anh trượt môn sức bền vật liệu năm hai, phải học lại cả hè" lại khiến cả lớp ngẩng lên.

Hỏi giáo viên chủ nhiệm những gì trước buổi nói

Giáo viên biết lớp hơn bạn. Một cuộc gọi mười phút trước buổi nói giúp bạn tránh nói quá khó, quá dễ hoặc chạm vào chuyện nhạy cảm của lớp.

  • Lớp đang học khối nào, các em đang phân vân giữa những hướng nào sau phổ thông?
  • Lớp đã từng nghe người đi làm nói chuyện chưa, nghề gì, các em phản ứng ra sao?
  • Tiết học vào giờ nào, có ngay sau giờ thể dục hay giờ kiểm tra không?
  • Phòng có máy chiếu không, có bảng không, bàn ghế có xếp lại được không?
  • Có điều gì nên tránh nhắc với lớp này không, ví dụ lớp vừa có chuyện buồn, hay có em đang gặp khó khăn gia đình?
  • Thầy cô muốn các em mang về điều gì sau buổi nói?
  • Thầy cô có ở lại trong lớp không? Nếu có, nhờ thầy cô giúp khi cần chia nhóm.

Giáo viên của lớp anh Khoa cho biết hơn nửa lớp đang nghĩ đến ngành kỹ thuật nhưng không rõ học xong làm gì, và tiết sinh hoạt rơi vào ngay sau giờ thể dục. Anh quyết định mở bằng đồ vật để kéo sự chú ý, thay vì mở bằng lời giới thiệu.

Kịch bản bốn mươi lăm phút

Thời gian nói của anh Khoa chỉ khoảng hai mươi phút cộng lại. Phần còn lại là việc các em làm.

PhútPhầnCác em làm gì
0–5Mở bằng đồ vật: đặt lên bàn mũ bảo hộ, thước cuộn, một mẩu thép cắt ngangĐoán xem người dùng ba thứ này làm nghề gì
5–12Một ngày làm việc: từ năm giờ sáng tới lúc tan caGiơ tay nếu nghĩ mình chịu được giờ giấc như vậy
12–20Học gì để làm nghề này, gồm cả lần trượt môn của anhViết ra một môn học trên lớp mà các em nghĩ nghề này cần
20–30Làm thử: đo một cái bàn trong lớp và tính diện tích sàn cần lát cho cả phòngLàm theo nhóm bốn người
30–42Hỏi đápViết câu hỏi lên giấy nhỏ nếu ngại hỏi to
42–45Kết: ba điều anh muốn biết khi bằng tuổi các emNghe

Phần làm thử là phần các em nhớ nhất. Nó không cần đúng chuyên môn hoàn toàn; nó cần cho các em cảm giác "à, nghề này cũng làm việc như thế".

Nếu nhà trường chỉ cho ba mươi phút, anh Khoa giữ phần đồ vật, phần một ngày làm việc và phần hỏi đáp, rút phần làm thử thành một câu hỏi đoán nhanh cho cả lớp. Phần anh sẵn sàng bỏ đầu tiên luôn là phần anh nói, không phải phần các em làm.

Đổi lời nói chuyên môn sang lời học sinh hiểu

Anh Khoa viết ra những câu mình hay nói với đồng nghiệp, rồi viết lại cho một em lớp mười một. Đây là bảng của anh.

Đang nóiNói lại thành
"Anh phụ trách giám sát chất lượng thi công kết cấu.""Anh là người kiểm tra xem cột, dầm, sàn có được làm đúng bản vẽ không, trước khi người ta đổ bê tông che kín lại."
"Công việc đòi hỏi tư duy hệ thống và khả năng xử lý áp lực.""Có hôm ba đội thợ cùng gọi anh một lúc, mỗi đội một chuyện, và anh phải chọn đi đâu trước."
"Ngành có triển vọng phát triển tốt.""Ngôi trường các em đang ngồi, cây cầu trên đường đi học, đều có người làm nghề giống anh kiểm tra."
"Cần nắm vững kiến thức nền tảng toán, lý.""Hôm qua anh vừa dùng đúng bài tính diện tích hình thang các em học năm lớp tám."

Nguyên tắc chung: mỗi lần định nói một tính từ ("áp lực", "năng động", "triển vọng"), thay bằng một cảnh cụ thể.

Hoạt động để các em làm, không chỉ nghe

Chuyền tay đồ nghề. Đồ vật thật làm cả lớp tỉnh táo hơn mọi slide. Chọn đồ an toàn, không sắc nhọn, và nói rõ trước "các em chuyền hết một vòng rồi trả lên bàn".

Một bài toán thật của nghề, rút gọn. Một phép tính mà nghề bạn dùng hằng ngày, đơn giản hoá cho vừa sức. Người làm kế toán có thể cho tính tiền lãi một khoản vay nhỏ; người làm bếp có thể cho tính nguyên liệu cho ba mươi suất ăn.

Hộp câu hỏi giấy. Nhiều em có câu hỏi thật nhưng ngại hỏi trước bạn bè. Phát giấy nhỏ, gom lại, đọc to rồi trả lời. Đây thường là lúc xuất hiện câu hỏi hay nhất buổi.

Bỏ phiếu giơ tay. Những câu như "ai nghĩ nghề này được làm trong văn phòng có máy lạnh?" giúp bạn mở ra một điều các em hiểu sai mà không làm em nào thấy mình bị chê.

Không chấm điểm, không xếp hạng. Khi các em làm thử, khen nỗ lực và cách nghĩ, không công bố nhóm nào đúng nhất hay em nào giỏi nhất. Buổi nói chuyện nghề là để các em thấy cánh cửa, không phải để bị đánh giá thêm một lần. Nếu một nhóm tính sai, hỏi nhóm đó đã nghĩ theo hướng nào; thường cách nghĩ ấy giống đúng một lỗi mà người mới vào nghề hay mắc, và đó là chuyện rất đáng kể cho cả lớp nghe.

Khi lớp ồn hoặc khi lớp im lặng

Lớp ồn không có nghĩa là các em không quan tâm. Thường là các em đang bàn với nhau về điều bạn vừa nói, hoặc tiết trước vừa vận động nên chưa ổn định. Cách hiệu quả nhất là dừng nói, đứng yên, chờ năm giây. Không cần quát, không cần gõ bàn. Nếu sau đó vẫn ồn, đưa ra một đồ vật hoặc một câu hỏi bắt giơ tay; sự chú ý quay lại theo việc phải làm.

Nếu lớp vẫn khó giữ, nhờ giáo viên giúp. Giáo viên biết cách gọi lớp mà các em quen nghe. Bạn là khách, không cần tự mình xử lý trật tự, và cũng không nên phê bình em nào trước lớp.

Lớp im lặng khi bạn mời hỏi là chuyện rất thường gặp. Các em ngại bị bạn bè cười. Hộp câu hỏi giấy giải quyết phần lớn. Một cách khác là tự hỏi câu mà học sinh năm trước từng hỏi: "Năm ngoái có một bạn hỏi anh: làm kỹ sư có phải ở công trường cả đời không? Anh trả lời thế này…". Sau một câu như vậy, các em thường bắt đầu hỏi tiếp.

Những điều nên tránh khi nói với học sinh

Một buổi nói chuyện nghề có thể ở lại trong đầu một em rất lâu. Vì vậy có vài điều anh Khoa tự đặt ra cho mình.

  • Không khoe thu nhập và không so nghề này với nghề kia. Nói về công việc và cách học, đừng để các em ra về với một con số lương hay ý nghĩ ngành của bố mẹ mình "kém hơn".
  • Không hứa. Tránh câu "học ngành này ra trường chắc chắn có việc". Nói những gì bạn đã thấy, kèm điều kiện.
  • Không chê trường, chê thầy cô, chê cách học hiện tại. Các em còn học ở đó ngày mai.
  • Không nói ai cũng phải vào đại học. Nhiều nghề tốt bắt đầu từ trường nghề hay đi làm sớm; nói thật về các con đường bạn biết.
  • Không kể chuyện riêng tư của đồng nghiệp hay khách hàng, kể cả khi giấu tên, nếu chuyện đó có thể khiến người trong cuộc nhận ra.

Sau buổi nói, anh Khoa gửi lại giáo viên một trang tóm tắt: nghề làm gì, học gì, ba câu hỏi các em đặt ra và câu trả lời. Giáo viên dùng trang đó cho buổi sinh hoạt sau.

Câu hỏi thường gặp

Nói chuyện hướng nghiệp với học sinh có cần làm slide không?

Không bắt buộc. Đồ vật thật, ảnh chụp nơi làm việc và một hoạt động làm thử thường giữ học sinh tốt hơn slide nhiều chữ. Nếu dùng slide, chỉ để ảnh, mỗi slide một ảnh và một vài chữ.

Nên nói về thu nhập của nghề không?

Nên tránh nêu con số lương. Bạn chỉ nên nhắc chung rằng thu nhập thay đổi theo kinh nghiệm và nơi làm. Nêu con số dễ khiến các em so sánh nghề này với nghề của cha mẹ hoặc chọn nghề chỉ vì tiền.

Học sinh hỏi câu khó hoặc câu riêng tư thì làm sao?

Trả lời thật phần bạn thấy phù hợp, và từ chối nhẹ nhàng phần riêng tư bằng một câu như "chuyện này anh xin giữ cho riêng mình". Các em hiểu và thường tôn trọng sự thẳng thắn đó.

Có nên kể về thất bại của mình không?

Nên, nếu đó là thất bại có bài học và kết thúc bằng việc bạn đã làm gì tiếp theo. Một lần trượt môn hay lần làm hỏng việc được kể thật giúp các em thấy người đi làm cũng từng vấp, và vấp không có nghĩa là hết đường.

Bao nhiêu phút nên dành cho hỏi đáp?

Với tiết bốn mươi lăm phút, khoảng mười đến mười lăm phút là hợp lý. Nếu các em hỏi nhiều, sẵn sàng cắt bớt phần kể của mình. Câu hỏi của các em cho bạn biết điều các em thật sự quan tâm.

Cần tư vấn cụ thể cho trường hợp của bạn?

Chúng tôi sẽ liên hệ trong vòng 24 giờ.

Đăng ký tư vấn ngay

Bài viết liên quan

Bạn cần hỗ trợ thêm?

Để lại thông tin, chúng tôi sẽ liên hệ trong 24 giờ.

hoặc
Gọi ngay 0926 138 138