Thuyết trình bằng tiếng Anh khi đó không phải tiếng mẹ đẻ, mục tiêu là người nghe hiểu đúng chứ không phải nói hay như người bản ngữ: viết câu ngắn với từ quen, chuẩn bị sẵn các cụm chuyển ý, luyện thật kỹ khoảng mười lăm từ khoá của bài, nói chậm hơn bình thường, để slide gánh phần con số, và thuộc sẵn vài câu xin nhắc lại khi chưa nghe kịp câu hỏi. Đối tác nước ngoài đã quen làm việc với người nói tiếng Anh như ngôn ngữ thứ hai; điều họ khó chịu là không hiểu, không phải giọng.
Ví dụ xuyên suốt: chị Thảo, kế toán trưởng một công ty may xuất khẩu, phải trình bày mười phút kết quả tài chính quý cho đại diện đối tác nước ngoài trong một cuộc họp trực tiếp. Tiếng Anh của chị đọc tài liệu tốt nhưng ít khi nói. Còn một tuần.
Đặt lại mục tiêu: rõ trước, hay sau
Nhiều người đi làm mắc kẹt ngay từ bước đầu vì đặt mục tiêu sai: muốn nói trôi chảy như người bản ngữ, muốn dùng từ sang trọng, muốn không có lỗi ngữ pháp nào. Với một tuần chuẩn bị, mục tiêu đó không đạt được, và việc cố đạt nó làm bạn run hơn.
Chị Thảo đổi mục tiêu thành một câu: "Sau mười phút, đối tác hiểu được ba con số chính của quý và lý do chi phí vận chuyển tăng." Mọi quyết định sau đó đều kiểm bằng câu này. Một từ khó mà chị phát âm chưa chắc? Đổi sang từ đơn giản hơn, vì mục tiêu là hiểu. Một câu ghép dài ba mệnh đề? Tách thành ba câu.
Mục tiêu "rõ" cũng giúp bạn chọn giữa hai cách nói một ý. Khi phân vân, chọn cách nào mà một người nghe tiếng Anh cũng là ngôn ngữ thứ hai, ví dụ một đồng nghiệp ở nước láng giềng, hiểu được ngay mà không phải tra từ điển.
Một sự thật giúp bạn nhẹ lòng: trong các cuộc họp quốc tế, phần lớn người ngồi quanh bàn cũng nói tiếng Anh như ngôn ngữ thứ hai. Họ đã quen với nhiều giọng, quen chờ người nói tìm từ. Điều họ đánh giá là bạn nắm số liệu và trả lời thẳng câu hỏi. Giọng Việt rõ ràng không phải vấn đề; nói nhanh và nuốt âm cuối mới là vấn đề.
Viết câu ngắn, dùng từ quen
Cách nhanh nhất để nói rõ là viết rõ ngay từ bản nháp. Chị Thảo viết bản đầu theo lối nghĩ tiếng Việt rồi viết lại theo ba nguyên tắc: một ý một câu, chủ ngữ là người hoặc vật cụ thể, động từ thường gặp.
| Bản nháp đầu | Viết lại |
|---|---|
| "Due to the fact that there has been a significant increase in logistics expenditures, our gross margin was negatively impacted." | "Shipping costs went up. This lowered our margin." |
| "We would like to take this opportunity to present the financial results for the third quarter." | "Today I will show you our results for the third quarter." |
| "It is anticipated that the situation will be stabilized in the coming period." | "We expect shipping costs to be stable by next quarter." |
| "With regards to the receivables, the collection has been improved." | "Customers are paying us faster. On average, eight days faster." |
Bản viết lại ngắn hơn một nửa và có ít từ khó phát âm hơn hẳn. Người nghe cũng nhớ dễ hơn. Câu ngắn không làm bạn kém chuyên nghiệp; nó làm bạn dễ hiểu.
Một phép thử nhanh: đọc to từng câu trong một hơi thở. Câu nào bạn phải lấy hơi giữa chừng mới đọc hết, câu đó quá dài để nói bằng ngoại ngữ trước người lạ, hãy tách đôi.
Chuẩn bị sẵn cụm chuyển ý
Lúc dễ vấp nhất khi nói tiếng Anh thường không phải phần nội dung mà là lúc chuyển giữa các phần. Học thuộc một bộ cụm chuyển ý ngắn giúp bạn luôn có câu để bám vào.
- Mở: "Today I will cover three things: revenue, costs, and our plan for next quarter."
- Chuyển phần: "Let us move to costs." · "Now, the second point."
- Nhấn ý: "The key number here is…" · "This is the most important part."
- Giải thích nguyên nhân: "The main reason is…" · "This happened because…"
- Đưa ví dụ: "For example…" · "Here is one case."
- Tóm và kết: "To sum up, three points." · "That is all from me. Thank you. I am happy to take questions."
Chị Thảo chép bộ cụm này lên một thẻ, đặt dưới bàn. Chị không cần nhìn, nhưng biết nó ở đó làm chị yên tâm. Chú ý: những câu này dùng "I" và "we" bình thường; trong tiếng Anh, đại từ ngôi thứ nhất là cách nói tự nhiên của người trình bày.
Phát âm: luyện mười lăm từ khoá, không luyện cả bài
Chọn từ khoá. Đánh dấu khoảng mười lăm từ xuất hiện nhiều lần hoặc mang ý chính: revenue, margin, shipping, receivables, quarter, increase, decrease. Người nghe nghe sai một từ phụ không sao; nghe sai từ khoá thì cả câu mất nghĩa.
Tra trọng âm và âm cuối. Với mỗi từ khoá, kiểm tra trọng âm rơi vào âm tiết nào và âm cuối là gì. Người Việt hay bỏ âm cuối như "s", "t", "k"; "costs" thành "cos" thì người nghe phải đoán.
Nghe mẫu rồi đọc theo, thu âm lại. Dùng công cụ phát âm của từ điển bất kỳ, nghe ba lần, nói theo, thu âm giọng mình và so. Mỗi từ năm phút, mười lăm từ chưa tới hai tiếng chia trong ba buổi tối.
Đọc số chậm và tách nhóm. Số là phần dễ sai nhất. "Fifteen" và "fifty" nghe rất giống khi nói nhanh. Nói số chậm, nhấn đúng âm, và luôn để con số hiện trên slide cùng lúc bạn nói để người nghe vừa nghe vừa nhìn.
Run vì nói ngoại ngữ là run gấp đôi, nên giảm phần bất ngờ. Ngoài nỗi lo trình bày, bạn còn lo nói sai. Cách giảm hiệu quả nhất là giảm số thứ bạn phải nghĩ ra ngay tại chỗ: câu mở, cụm chuyển ý, câu kết và các câu mẫu hỏi đáp đều đã thuộc. Khi phần khung đã chắc, đầu óc bạn rảnh để lo phần nội dung.
Đừng ép mình đổi giọng. Không cần cố bắt chước giọng của một nước nào. Giọng của bạn, nói rõ từng âm cuối, chậm vừa phải, là đủ để người nghe hiểu.
Để slide và con số gánh phần khó
Khi nói bằng ngoại ngữ, slide là đồng minh lớn nhất của bạn, miễn là dùng đúng cách. Nguyên tắc của chị Thảo: mọi con số chị nói ra phải hiện trên màn hình cùng lúc, viết bằng chữ số lớn, kèm đơn vị. Khi chị nói "revenue was twelve point four million dollars", người nghe nhìn thấy ngay con số đó, nên dù chị phát âm hơi lệch, không ai hiểu nhầm.
Ngược lại, đừng đưa những câu bạn sẽ nói lên slide. Khi slide có sẵn câu, người nghe đọc nhanh hơn bạn nói, rồi chờ bạn đọc lại, và bạn có cảm giác bị so từng chữ. Slide chỉ nên có con số, vài từ khoá, mũi tên tăng giảm. Phần giải thích là việc của giọng nói.
Thêm một mẹo nhỏ: đặt ở góc dưới mỗi slide một từ khoá nhắc bạn câu chuyển sang slide sau. Chị Thảo ghi "costs" ở góc slide doanh thu. Nhìn thấy chữ đó, chị nhớ ngay câu "Let us move to costs" mà không phải lục trí nhớ giữa lúc căng thẳng.
Cuối cùng, chuẩn bị một trang tóm tắt bằng tiếng Anh gửi đối tác sau buổi họp, gồm ba con số và ba câu giải thích. Nếu có điều gì người nghe chưa bắt kịp khi bạn nói, họ sẽ đọc lại được, và bạn bớt lo phải nói hoàn hảo trong phòng.
Phần hỏi đáp: câu mẫu khi chưa nghe kịp
Phần khiến người nói tiếng Anh như ngôn ngữ thứ hai lo nhất là hỏi đáp, vì không chuẩn bị trước được câu hỏi. Nhưng chuẩn bị được câu phản hồi.
| Tình huống | Câu mẫu |
|---|---|
| Chưa nghe rõ | "Sorry, could you say that again, a little slower?" |
| Nghe rõ nhưng chưa chắc hiểu đúng | "Let me check I understand. You are asking about… Is that right?" |
| Cần vài giây suy nghĩ | "Good question. Let me think for a moment." |
| Không có số liệu ngay | "I do not have that number with me. I will send it to you by email tomorrow." |
| Câu hỏi dài nhiều ý | "There are two parts to your question. First…" |
| Người hỏi nói quá nhanh, giọng lạ | "Could you repeat the last part? I want to make sure I answer correctly." |
Câu "let me check I understand" là câu cứu nguy tốt nhất: vừa cho bạn thời gian, vừa đảm bảo bạn trả lời đúng câu được hỏi. Người hỏi thường đánh giá cao vì thấy bạn nghiêm túc với câu hỏi của họ.
Lịch tập năm ngày
Chị Thảo có một tuần, dùng năm buổi tối mỗi buổi khoảng bốn mươi lăm phút.
- Ngày 1: viết dàn ý bằng tiếng Việt, chốt ba con số chính, rồi viết bản tiếng Anh theo nguyên tắc câu ngắn.
- Ngày 2: chọn mười lăm từ khoá, luyện phát âm, thu âm và nghe lại. Học bộ cụm chuyển ý.
- Ngày 3: nói thành tiếng cả bài ba lần, bấm giờ. Lần đầu thường dài gấp rưỡi; cắt bớt phần phụ cho tới khi vừa mười phút.
- Ngày 4: nhờ một đồng nghiệp đọc được tiếng Anh đóng vai đối tác, hỏi năm câu bất kỳ. Tập dùng các câu mẫu hỏi đáp.
- Ngày 5: tập một lần trọn vẹn đứng như thật, rồi dừng. Đêm trước buổi họp không học thêm từ mới.
Trong buổi họp, chị Thảo nói chậm hơn chị nghĩ là cần, và đối tác hỏi lại đúng một lần. Câu hỏi khó nhất về chi phí vận chuyển, chị dùng "let me check I understand", rồi trả lời bằng đúng câu ngắn đã viết. Sau buổi họp, chị ghi lại hai từ mình phát âm chưa chắc và một câu hỏi chưa lường trước, để lần trình bày quý sau luyện trước đúng những chỗ đó.
Câu hỏi thường gặp
Tiếng Anh chưa giỏi có nên nhận thuyết trình bằng tiếng Anh không?
Nên nhận nếu bạn nắm chắc nội dung, vì người nghe đánh giá nội dung trước. Chuẩn bị theo nguyên tắc câu ngắn, cụm chuyển ý và từ khoá, cộng thêm vài câu mẫu cho phần hỏi đáp, là đủ cho một bài mười đến mười lăm phút.
Có nên viết nguyên văn rồi đọc không?
Viết nguyên văn để luyện thì được, nhưng khi trình bày nên nói theo dàn ý. Đọc nguyên văn bằng ngoại ngữ khiến giọng đều đều và mắt dán vào giấy. Chỉ nên thuộc câu mở, các cụm chuyển ý và câu kết.
Giọng Việt khi nói tiếng Anh có làm người nghe khó chịu không?
Không. Người nghe trong các cuộc họp quốc tế quen với nhiều giọng khác nhau. Điều làm họ khó hiểu là nói quá nhanh và bỏ âm cuối, không phải giọng. Nói chậm, rõ âm cuối từ khoá là đủ.
Quên từ giữa chừng thì làm sao?
Dừng một chút rồi diễn đạt lại bằng từ đơn giản hơn, hoặc chỉ vào slide. Người nghe không nhận ra bạn đã quên từ định dùng; họ chỉ nghe câu bạn nói ra. Đừng đổi sang tiếng Việt hay xin lỗi vì tiếng Anh của mình.
Có nên dùng thành ngữ tiếng Anh cho sinh động không?
Nên hạn chế. Thành ngữ dễ dùng sai ngữ cảnh và người nghe ở nước khác cũng có thể không hiểu. Câu ngắn, từ thông dụng đủ để bài thuyết trình rõ ràng và chuyên nghiệp.
Slide bằng tiếng Anh nên viết thế nào cho bài này?
Viết rất ít chữ, chủ yếu là con số và vài từ khoá. Slide gánh phần số liệu để người nghe vừa nghe vừa nhìn, giảm rủi ro nghe nhầm số. Không chép nguyên câu bạn sẽ nói lên slide.