Lời thưa trong đám giỗ thường chỉ cần một đến hai phút, nói khi họ hàng đã đến đủ và trước khi mời cơm: cảm ơn mọi người đã về, nhắc đến người đã khuất bằng một hai chi tiết đời thường, báo tin quan trọng của gia đình nếu có, rồi mời mọi người dùng bữa. Đây không phải bài diễn văn; người nghe là họ hàng, ai cũng biết người đã khuất, nên điều họ cần là sự chân thành và ngắn gọn.
Ví dụ xuyên suốt: anh Toàn, con trưởng, làm giỗ đầu cho cha với khoảng ba mươi người họ hàng và hàng xóm. Lần trước là mẹ anh lo, giờ mẹ đã yếu, anh đứng ra. Anh quen trình bày ở công ty nhưng lúng túng khi phải nói trước các cụ trong họ. Phong tục mỗi vùng, mỗi nhà khác nhau; những gợi ý dưới đây là khung nói, bạn chỉnh theo nếp nhà mình và hỏi người lớn tuổi trong họ khi chưa chắc.
Lời thưa nói vào lúc nào và ai nói
Ở nhiều gia đình, lời thưa có hai lúc. Lúc thứ nhất là khi thắp hương trước bàn thờ, người chủ lễ khấn theo nếp nhà; phần này thường do người lớn tuổi nhất hoặc con trưởng làm, và cách khấn tuỳ từng gia đình nên bài này không bàn. Lúc thứ hai là khi khách đã ngồi vào mâm, chủ nhà đứng lên nói vài lời trước khi mời cơm. Bài này nói về lúc thứ hai, nơi người đi làm hay lúng túng nhất vì nó giống một lần phát biểu thật.
Ai nói tuỳ vai trong nhà. Thường là con trưởng hoặc người đứng ra lo giỗ. Nếu trong họ có người cao tuổi hơn, như ông chú hay bà cô, hãy hỏi trước: "Chú có muốn nói mấy lời không, hay để cháu thưa rồi chú nói thêm?". Một câu hỏi như vậy giữ thể diện cho người lớn và tránh cảnh hai người cùng đứng lên.
Anh Toàn hỏi chú ruột ba ngày trước giỗ. Chú bảo anh nói, chú sẽ nói thêm một câu về ông bà nội. Nhờ vậy anh biết mình chỉ cần nói phần của gia đình mình, không cần nhắc lại chuyện dòng họ.
Một điểm nữa hay bị quên: chọn chỗ đứng. Nếu cỗ bày nhiều mâm ở hai phòng, đứng ở cửa thông giữa hai phòng để ai cũng nghe. Nếu ngồi chiếu, có thể không cần đứng; nhiều nhà con trưởng chỉ ngồi thẳng lưng, nâng chén lên rồi thưa. Đứng hay ngồi không quan trọng bằng việc mọi người đã ngồi yên và nhìn về phía bạn trước khi bạn mở lời. Nếu còn người đang bưng mâm, đợi thêm một chút.
Dàn ý hai phút
Bốn phần, mỗi phần chỉ vài câu. Không cần mở đầu bằng "kính thưa" dài dòng như ở hội nghị.
| Phần | Thời gian | Nội dung |
|---|---|---|
| Cảm ơn | Khoảng 30 giây | Cảm ơn họ hàng, hàng xóm đã về; nhắc riêng người ở xa hoặc người cao tuổi nếu có |
| Nhắc người đã khuất | Khoảng 40 giây | Một hai chi tiết đời thường, không kể cả cuộc đời |
| Tin của gia đình | Khoảng 20 giây | Nếu có: mẹ khoẻ hơn, cháu đỗ đại học, nhà sắp sửa mái. Không có thì bỏ |
| Mời cơm | Khoảng 10 giây | Một câu mời ấm, có thể xin lỗi nhẹ nếu cỗ đơn sơ theo nếp nhà |
Hai phút là trần, không phải mục tiêu. Nhiều nhà chỉ cần ba bốn câu là trọn vẹn, đặc biệt ở giỗ thường khi họ hàng đã quen.
Thứ tự bốn phần không bắt buộc. Có nhà quen nhắc người đã khuất trước rồi mới cảm ơn; có nhà mời cơm xong mới báo tin vui khi mọi người đã ngồi yên. Điều cần giữ là câu mời cơm luôn ở cuối, để khi bạn dứt lời thì mọi người cầm đũa được ngay, không phải ngồi chờ thêm một đoạn.
Câu mẫu cho từng phần
Câu mẫu dưới đây là lời của anh Toàn, xưng "con", "cháu", "chúng cháu" vì trong mâm có nhiều người lớn tuổi hơn. Bạn thay cách xưng cho đúng vai của mình.
- Cảm ơn: "Thưa các cụ, thưa các chú các bác, cùng bà con hàng xóm. Hôm nay giỗ đầu bố cháu, gia đình chúng cháu cảm ơn mọi người đã về đông đủ. Cô Năm đi từ trên quê xuống từ sáng sớm, chúng cháu quý lắm."
- Nhắc người đã khuất: "Mới đó mà đã một năm. Sáng nào đi ngang qua sân, cháu vẫn nhớ cảnh bố ngồi tưới mấy chậu ớt rồi gọi các cháu dậy đi học."
- Tin của gia đình: "Năm nay mẹ cháu đã đỡ đau chân, cháu Minh nhà cháu vừa đi làm. Chắc bố cũng mừng."
- Mời cơm: "Mâm cỗ nhà làm, có gì chưa chu đáo các cụ và bà con bỏ quá cho. Xin mời cả nhà dùng cơm."
Cả bốn câu cộng lại chưa tới hai phút. Điều làm lời thưa đọng lại là chi tiết chậu ớt và câu "chắc bố cũng mừng", chứ không phải những từ trang trọng.
Giỗ đầu, giỗ thường và giỗ khi nhà có việc
Cùng một dàn ý, tông giọng khác nhau tuỳ dịp. Đọc đúng không khí trong nhà quan trọng hơn câu chữ.
| Dịp | Không khí | Nên nói | Nên tránh |
|---|---|---|---|
| Giỗ đầu | Nỗi nhớ còn mới, nhiều người còn xúc động | Cảm ơn người đã giúp lo tang lễ năm trước; nhắc người đã khuất bằng chi tiết ấm | Kể lại những ngày cuối cùng hay chuyện bệnh tật |
| Giỗ thường nhiều năm sau | Như một buổi họp mặt họ hàng | Nói ngắn, có thể nhắc một kỷ niệm vui; dành thời gian hỏi thăm | Biến lời thưa thành bài tổng kết năm của gia đình |
| Nhà có tin vui (cưới, đỗ đạt, nhà mới) | Vui nhưng vẫn giữ nét trang trọng | Báo tin một câu, gắn với người đã khuất ("ông nội mà còn chắc vui lắm") | Khoe thành tích, nói số tiền |
| Nhà có chuyện buồn hoặc bất hoà | Có người ngồi im, có người vắng mặt | Cảm ơn người đã đến, nói về người đã khuất, mời cơm | Nhắc tới mâu thuẫn, nói bóng gió, nhắc người vắng mặt |
Hàng cuối là chỗ cần cẩn trọng nhất. Đám giỗ thường là lần hiếm hoi cả họ ngồi chung một mâm; lời thưa ngắn và hiền giúp giữ không khí, mọi chuyện cần bàn để dành cho lúc khác.
Nhắc người đã khuất mà không làm cả mâm nặng lòng
Chọn chi tiết sinh hoạt, không chọn lời khen tổng quát. "Bố là người cả đời hy sinh vì con cháu" đúng nhưng chung. "Bố hay để dành quả trứng luộc cho đứa cháu về muộn nhất" thì cả mâm nhớ ra và mỉm cười.
Một hai chi tiết là đủ. Ai trong mâm cũng có kỷ niệm riêng. Bạn chỉ cần mở cánh cửa, để mọi người tự kể với nhau trong bữa cơm.
Giữ giọng bình thường, chậm. Không cần lên giọng như đọc diễn văn. Nói như đang kể với người ngồi đối diện, ngắt nghỉ sau chi tiết về người đã khuất để mọi người có một nhịp lặng.
Nếu chính bạn nghẹn lời, cứ dừng. Họ hàng thông cảm. Thở một nhịp, nói tiếp câu mời cơm. Không ai đòi hỏi con trưởng phải vững như đá trong giỗ đầu của cha.
Nhắc cả người còn sống đang nhớ thương. Một câu dành cho mẹ hoặc người bạn đời còn lại, như "mẹ cháu năm nay vẫn giữ thói quen pha ấm trà lúc năm giờ như hồi có bố", cho người đó biết con cháu nhìn thấy nỗi nhớ của họ.
Những tình huống khó quanh mâm cơm và câu gỡ
Lời thưa chỉ hai phút, nhưng người đứng ra lo giỗ còn phải giữ không khí cả bữa. Mấy tình huống dưới đây hay gặp; câu gỡ ngắn, nói nhẹ, không làm ai bẽ mặt.
| Tình huống | Câu gỡ gợi ý |
|---|---|
| Khách đến muộn sau khi đã mời cơm | "Chú vào đây, mâm này còn chỗ. Cả nhà vừa mới bắt đầu thôi ạ." Không cần nói lại lời thưa. |
| Có người hỏi chuyện đất đai, tiền bạc giữa mâm | "Chuyện ấy để hôm nào anh em mình ngồi riêng bàn cho kỹ, hôm nay giỗ bố, mình nói chuyện vui thôi chú." |
| Có người uống nhiều, nói to | Nhờ một người thân thiết với họ ngồi cạnh, rót nước, chuyển chuyện. Không nhắc nhở trước cả mâm. |
| Trẻ con chạy nhảy ồn khi đang thưa | Chờ vài giây, mỉm cười, rồi nói tiếp. Phụ huynh tự gọi con lại. Không quát. |
| Người lớn tuổi muốn nói thêm sau lời thưa | Mời ngay: "Mời chú nói thêm mấy lời ạ", rồi ngồi xuống lắng nghe cho tới hết. |
Câu gỡ hiệu quả nhất thường là câu đổi chủ đề sang người đã khuất hoặc sang con cháu. Trong đám giỗ, hai chủ đề này ai cũng sẵn lòng nói theo.
Chuẩn bị trong tối hôm trước
Lời thưa ngắn nhưng nói trước các cụ trong họ vẫn dễ cuống. Mười lăm phút chuẩn bị tối hôm trước là đủ.
- Hỏi người lớn trong nhà: năm nay ai thưa, có ai cần được nhắc tên cảm ơn riêng không, nhà mình có lệ gì cần giữ.
- Ghi bốn phần lên một mảnh giấy, mỗi phần một dòng. Viết sẵn chi tiết về người đã khuất bằng đúng từ bạn hay dùng trong nhà.
- Nói thành tiếng hai lần, bấm giờ. Nếu quá hai phút, cắt phần tin gia đình trước.
- Kiểm danh sách người cần cảm ơn với mẹ hoặc vợ để không quên ai đã đi xa về.
- Sáng hôm giỗ, đọc lại mảnh giấy một lần rồi cất đi. Lúc nói không cần cầm giấy; ba mươi người trong nhà không phải khán phòng.
- Nếu bạn sống xa quê và giọng nói đã pha giọng nơi khác, cứ nói bằng giọng tự nhiên của mình. Họ hàng quan tâm điều bạn nói, không chấm điểm giọng.
Anh Toàn nói chưa tới hai phút. Sau câu mời cơm, chú ruột anh đứng lên nói thêm một câu về ông bà nội như đã hẹn, rồi cả nhà bắt đầu kể chuyện về cha anh suốt bữa. Đó là điều lời thưa ngắn làm được mà một bài dài không làm được.
Câu hỏi thường gặp
Trong đám giỗ ai là người nên phát biểu?
Thường là con trưởng hoặc người đứng ra lo giỗ, nhưng tuỳ nếp mỗi nhà. Nếu trong họ có người cao tuổi hơn, nên hỏi trước xem họ muốn nói hay để mình thưa. Một câu hỏi giữ được thể diện cho người lớn.
Lời thưa trong đám giỗ có cần học thuộc không?
Không cần thuộc nguyên văn. Chỉ cần nhớ bốn phần và chi tiết về người đã khuất. Nói tự nhiên, hơi vấp một chút vẫn ấm hơn đọc trơn tru như diễn văn trước ba mươi người họ hàng.
Giỗ đầu có nên nhắc lại chuyện lúc người thân mất không?
Nên tránh kể lại những ngày cuối hay chuyện bệnh tật, vì nỗi đau còn mới. Nhắc người đã khuất bằng chi tiết đời thường ấm áp, và cảm ơn những người đã giúp gia đình lo tang lễ năm trước.
Có nên báo tin vui của gia đình trong lời thưa đám giỗ không?
Có thể báo một câu, gắn với người đã khuất, ví dụ con cháu đỗ đạt hay nhà mới. Giữ ngắn, không nói số tiền hay khoe thành tích, để không làm người khác trong họ khó xử.
Nhà đang có bất hoà thì lời thưa nên nói thế nào?
Chỉ cảm ơn người đến, nhắc người đã khuất và mời cơm. Không nhắc mâu thuẫn, không nói bóng gió, không nhắc người vắng mặt. Chuyện cần bàn để dành cho lúc khác, khi không còn đông người.