Câu hỏi khó không đến bất ngờ như người ta tưởng: phần lớn đoán được từ trước nếu bạn ngồi xuống liệt kê người nghe lo gì, mất gì và đã từng thấy gì thất bại. Cách chuẩn bị gọn nhất là lập một bảng câu hỏi, soạn cho mỗi câu một câu đáp ngắn kèm bằng chứng, rồi nhờ một hai đồng nghiệp đóng vai người hỏi vặn trong nửa tiếng.
Bài này đi theo một tình huống cụ thể: chị Hạnh, trưởng phòng hành chính, có mười phút trình bày đề xuất chuyển sang thuê máy photocopy trọn gói trước ban giám đốc, sau đó là mười phút hỏi đáp. Phần trình bày chị đã tập kỹ. Thứ khiến chị mất ngủ là mười phút sau đó. Các bước dưới đây chị làm trong hai buổi tối, bạn chép lại được cho bất kỳ buổi trình bày nào có người nghe đủ quyền nói “chưa duyệt”.
Vì sao phải chuẩn bị câu hỏi bằng giấy, không bằng trí nhớ
Khi đứng trước người có quyền quyết định, đầu óc người nói hoạt động chậm hơn lúc ngồi ở bàn. Một câu đáp bạn nghĩ ra rất trôi lúc tắm buổi sáng có thể biến mất hẳn khi giám đốc tài chính nhìn thẳng và hỏi “con số này lấy ở đâu”. Ghi ra giấy làm hai việc: buộc bạn nói câu đáp thành lời hoàn chỉnh, và cho bạn thấy câu nào mình đang trả lời bằng cảm giác chứ chưa có căn cứ.
Chị Hạnh lúc đầu nghĩ mình nắm hết vì đã làm hồ sơ ba tuần. Khi ngồi viết, chị phát hiện ba câu chị chỉ trả lời được nửa: hợp đồng cũ còn mấy tháng thì phạt bao nhiêu, nếu nhà cung cấp mới giao máy trễ thì ai chịu, và vì sao lần thử thuê ngoài cách đây hai năm bị dừng. Ba câu này nếu bị hỏi bất ngờ sẽ kéo cả đề xuất xuống, dù phần trình bày có tốt đến đâu.
Một lý do nữa ít ai để ý: người nghe đánh giá bạn qua phần hỏi đáp nhiều hơn qua phần trình bày. Phần trình bày ai cũng biết là đã tập. Phần hỏi đáp cho thấy bạn hiểu việc đến đâu khi không có kịch bản. Chuẩn bị kỹ phần này không phải để trả lời hay, mà để trả lời thật, gọn và đúng chỗ.
Sáu nguồn sinh ra câu hỏi khó
Tiền. Tổng chi phí, chi phí ẩn, chi phí nếu dừng giữa chừng, so với năm ngoái. Với đề xuất của chị Hạnh, đây là nguồn chắc chắn có câu hỏi: tiền thuê theo tháng có rẻ hơn tiền mua máy và sửa máy cộng lại không, tính trong bao nhiêu năm.
Rủi ro. Điều gì xảy ra nếu sai. Máy hỏng giữa đợt in hồ sơ thầu thì sao, nhà cung cấp ngừng hoạt động thì sao, dữ liệu trong ổ cứng máy photocopy có bị mang đi không.
Phương án khác. Người nghe luôn hỏi vì sao không làm cách khác: mua máy mới, giữ nguyên, thuê của bên khác. Nếu bạn không nêu được hai phương án đã loại và lý do loại, người nghe sẽ nghĩ bạn chưa so sánh.
Thời điểm. Vì sao là bây giờ mà không phải quý sau. Câu hỏi này thường đến từ người đang lo ngân sách cuối năm.
Người chịu trách nhiệm. Ai theo dõi hợp đồng, ai ký nghiệm thu, ai nhận máy khi bàn giao. Ban giám đốc ít khi duyệt việc chưa có tên người phụ trách.
Chuyện cũ. Lần trước làm việc tương tự thất bại vì sao, lần này khác gì. Đây là câu khó nhất vì nó chạm tới người đã làm lần trước, có khi đang ngồi trong phòng. Câu đáp phải nói về điều kiện đã đổi, không nói về lỗi của ai.
Lập bảng câu hỏi, mức khó và câu đáp một dòng
Gom các câu hỏi đã đoán vào một bảng bốn cột. Cột mức khó giúp bạn biết dồn thời gian tập vào đâu: câu dễ chỉ cần một dòng, câu khó cần cả bằng chứng lẫn lối lui. Đây là một phần bảng của chị Hạnh.
| Câu hỏi đoán trước | Ai có thể hỏi | Mức khó | Câu đáp một dòng |
|---|---|---|---|
| Ba năm thuê có đắt hơn mua không? | Giám đốc tài chính | Cao | Tính đủ tiền sửa và linh kiện thì thuê rẻ hơn khoảng một phần mười, bảng tính ở trang dự phòng. |
| Hợp đồng cũ còn bốn tháng, phạt bao nhiêu? | Kế toán trưởng | Cao | Không phạt nếu báo trước sáu mươi ngày, em đã hỏi lại bên cho thuê bằng văn bản. |
| Máy hỏng lúc gấp thì sao? | Trưởng phòng kinh doanh | Trung bình | Hợp đồng ghi đến sửa trong bốn giờ làm việc, quá hạn thì bên kia đưa máy thay thế. |
| Lần trước thuê ngoài vì sao dừng? | Phó giám đốc | Cao | Lần đó thuê theo trang in nên vượt dự toán; lần này thuê trọn gói theo tháng, có trần số trang. |
| Ai theo dõi hợp đồng? | Giám đốc | Thấp | Phòng hành chính, em trực tiếp phụ trách, báo cáo mỗi quý. |
Con số trong bảng là ví dụ của tình huống này, bạn thay bằng số của mình. Điều cần giữ là cột cuối luôn viết thành câu nói được, không viết kiểu ghi chú “xem lại giá”. Nếu cột cuối còn để trống ở câu mức cao, đó là việc phải làm trước ngày trình bày, không phải lúc đứng trên bục.
Soạn câu đáp theo ba lớp: một dòng, bằng chứng, lối lui
Mỗi câu hỏi mức khó cao nên có ba lớp đáp. Bạn mở bằng lớp một, chỉ đưa lớp hai khi người hỏi muốn thêm, và giữ lớp ba cho lúc bị hỏi tới chỗ mình không có số.
- Lớp một, câu một dòng. Trả lời thẳng trong một câu, không mở bằng “dạ, câu hỏi rất hay”. Ví dụ: “Tính đủ tiền sửa thì thuê rẻ hơn, chênh khoảng một phần mười trong ba năm.”
- Lớp hai, bằng chứng. Một con số, một nguồn, một trang dự phòng. Ví dụ: “Em lấy chi phí sửa của hai năm qua từ sổ kế toán, trang này có bảng so sánh từng năm.” Chỉ mở trang dự phòng khi được hỏi tiếp.
- Lớp ba, lối lui. Câu nói khi bị hỏi sâu hơn những gì bạn có. Ví dụ: “Phần khấu hao máy cũ em chưa tách riêng, em gửi anh trước thứ Sáu.” Lối lui phải có hạn gửi cụ thể.
- Kiểm độ dài. Đọc to lớp một và lớp hai cộng lại, bấm giờ. Quá ba mươi giây là còn dài, cắt bớt phần giải thích quy trình mà người hỏi không cần.
- Đánh dấu chỗ yếu. Câu nào bạn chỉ có lớp một, ghi chữ “yếu” bên cạnh. Đó là những câu cần tập nhiều nhất ở bước sau.
Tập bị hỏi vặn: buổi tập ba mươi phút với đồng nghiệp
Tự đọc bảng câu hỏi không giống bị hỏi thật. Nhờ hai người, một người đóng vai khó tính, một người ghi chép và bấm giờ. Chị Hạnh nhờ một kế toán viên và một trưởng nhóm kinh doanh, vì họ nghĩ giống người sẽ ngồi trong phòng.
| Phút | Việc | Người tập để ý |
|---|---|---|
| 0–3 | Đưa bảng câu hỏi cho người đóng vai, dặn hỏi lệch thứ tự và hỏi thêm câu ngoài bảng | Không xem lại bảng nữa |
| 3–15 | Hỏi liên tục, mỗi câu đáp tối đa ba mươi giây, người ghi chép đánh dấu câu bị ấp úng | Mở bằng câu một dòng, không mở bằng rào đón |
| 15–22 | Người đóng vai hỏi vặn: ngắt lời, hỏi lại cùng ý bằng giọng nghi ngờ, hỏi “thế nếu sai thì sao” | Giữ giọng đều, nhắc lại số đã nói, không đổi số |
| 22–27 | Người ghi chép đọc lại những câu bị ấp úng và câu ngoài bảng | Ghi thêm vào bảng, soạn lớp một ngay tại chỗ |
| 27–30 | Hỏi lại riêng ba câu yếu nhất | So với lần đầu xem đã gọn hơn chưa |
Điều chị Hạnh rút ra từ buổi tập: câu khó nhất hóa ra không nằm trong bảng. Trưởng nhóm kinh doanh hỏi “thuê trọn gói thì phòng em in tài liệu khách hàng màu có tính thêm không”. Câu đó vào bảng ngay tối hôm ấy. Một buổi tập đáng giá nhất ở chỗ nó lôi ra được những câu bạn không tự nghĩ ra.
Nói trước câu trả lời trong bài hay giữ lại cho phần hỏi đáp
Có hai cách xử lý một câu hỏi khó đã đoán được. Cách thứ nhất là đưa câu trả lời vào thẳng phần trình bày: “Chắc anh chị sẽ hỏi lần trước vì sao dừng, em xin nói luôn.” Cách thứ hai là để dành, chuẩn bị trang dự phòng và chờ người ta hỏi. Chọn cách nào tùy vào câu hỏi đó nặng tới đâu.
Câu hỏi mà nếu không trả lời thì người nghe nghi ngờ cả bài, ví dụ chuyện cũ thất bại, nên nói trước. Nói trước cho thấy bạn không né, và lấy quyền chọn cách đặt vấn đề về tay mình. Chị Hạnh dành bốn mươi giây trong bài để nói về lần thuê ngoài trước: điều kiện khi đó, điều kiện bây giờ, và điểm khác trong hợp đồng. Người từng làm lần trước nghe thấy mình không bị chỉ trích.
Câu hỏi chi tiết, chỉ một hai người quan tâm, như điều khoản phạt hợp đồng cũ, nên để dành. Đưa hết vào bài sẽ làm bài nặng và mất mạch. Trang dự phòng đặt sau trang kết, đánh số riêng, ghi sẵn trong giấy ghi chú câu hỏi nào mở trang nào. Khi được hỏi, bạn mở đúng trang trong vài giây, người nghe thấy ngay là mình đã nghĩ tới việc này.
Bài tập làm được tối nay trong hai mươi phút
Nếu buổi trình bày của bạn còn vài ngày, bắt đầu bằng bài tập dưới đây. Chỉ cần giấy, bút và điện thoại để bấm giờ và ghi âm.
- Viết tên từng người sẽ ngồi trong phòng và một điều mỗi người lo nhất khi nghe đề xuất của bạn. Năm phút.
- Từ mỗi nỗi lo, viết một câu hỏi theo đúng giọng người đó sẽ hỏi, kể cả giọng khó chịu. Đi qua sáu nguồn ở trên để chắc không sót tiền, rủi ro, phương án khác. Năm phút.
- Chọn ba câu khó nhất, viết câu đáp một dòng cho từng câu. Không viết đoạn văn. Năm phút.
- Bật ghi âm, tự đọc câu hỏi rồi trả lời thành tiếng, không nhìn giấy. Nghe lại: câu nào mở bằng rào đón, câu nào dài quá ba mươi giây, câu nào đổi số so với lúc viết. Năm phút.
- Hẹn một đồng nghiệp cho buổi hỏi vặn ba mươi phút trước ngày trình bày ít nhất một ngày, để còn thời gian sửa.
Sau bài tập này bạn có một bảng câu hỏi chưa hoàn chỉnh nhưng đã có xương. Phần còn lại là đi tìm số liệu cho những câu đang trả lời bằng cảm giác.
Câu hỏi thường gặp
Nên chuẩn bị bao nhiêu câu hỏi khó cho một buổi trình bày mười phút?
Khoảng mười đến mười lăm câu là đủ cho buổi trình bày mười phút với ban giám đốc. Quan trọng hơn số lượng là phủ đủ sáu nguồn: tiền, rủi ro, phương án khác, thời điểm, người chịu trách nhiệm và chuyện cũ.
Có nên in bảng câu hỏi mang vào phòng không?
Không nên cầm bảng câu hỏi lên đọc. Bạn mang vào giấy ghi chú nhỏ chỉ có số trang dự phòng tương ứng với từng nhóm câu hỏi, để khi bị hỏi thì mở đúng trang, còn câu đáp phải nằm trong đầu từ buổi tập.
Không có đồng nghiệp nào để tập hỏi vặn thì làm thế nào?
Bạn tự ghi âm các câu hỏi bằng giọng khó chịu, xáo thứ tự rồi phát lại và trả lời thành tiếng. Cách này kém hơn người thật vì không có câu ngoài bảng, nên bù bằng cách nhờ người thân đọc đề xuất và hỏi bất cứ điều gì họ thấy chưa rõ.
Đoán được câu hỏi nhưng chưa có số liệu thì nói sao?
Bạn nói thẳng phần mình đã có, phần nào chưa có và hạn gửi phần còn thiếu, ví dụ em đã có chi phí sửa hai năm, phần khấu hao em gửi anh trước thứ Sáu. Đừng ước lượng bừa để lấp chỗ trống vì con số đó sẽ bị nhớ.
Câu hỏi về lần làm thất bại trước đó trả lời thế nào cho khéo?
Bạn nói về điều kiện đã thay đổi chứ không nói lỗi của ai, ví dụ lần trước thuê theo trang in nên vượt dự toán, lần này thuê trọn gói có trần. Người từng làm lần trước nghe thấy được tôn trọng, còn người duyệt thấy bạn đã học từ chuyện cũ.