Phòng im lặng sau câu “có ai có câu hỏi không” hiếm khi có nghĩa là mọi người đã hiểu hết. Thường là người nghe chưa kịp nghĩ, ngại là người hỏi đầu tiên, hoặc câu mời quá chung. Bạn mồi được câu hỏi đầu tiên bằng cách đợi đủ lâu, mời cụ thể hơn, tự nêu một câu hay được hỏi, hoặc cho người nghe viết câu hỏi ra giấy thay vì nói to.
Vy mới vào công ty được ba tháng, lần đầu trình bày trong buổi họp tháng của phòng: quy trình đặt văn phòng phẩm mới, mười phút, trước khoảng hai mươi lăm đồng nghiệp và trưởng phòng. Nói xong, Vy hỏi “mọi người có câu hỏi gì không ạ”, đợi hai giây, rồi nói “dạ vậy là mọi người rõ rồi, em cảm ơn”. Một tuần sau, Vy nhận mười mấy tin nhắn hỏi riêng về đúng quy trình ấy. Phần dưới đây là những gì Vy làm khác ở lần sau.
Vì sao phòng im lặng khi bạn mời hỏi
Chưa kịp nghĩ. Người nghe vừa theo bài của bạn, chưa kịp chuyển sang chế độ nghĩ câu hỏi. Cần vài giây để họ nhìn lại xem phần nào chưa rõ với mình.
Ngại là người đầu tiên. Người hỏi đầu tiên bị cả phòng quay lại nhìn. Trong buổi họp nội bộ, ai cũng biết nhau, nên càng ngại.
Sợ câu hỏi bị coi là ngớ ngẩn. Nhất là khi có cấp trên trong phòng. Người nghe nghĩ “chắc mỗi mình không hiểu” và giữ lại để hỏi riêng sau.
Câu mời quá chung. “Có ai có câu hỏi gì không?” buộc người nghe tự quét lại toàn bộ bài. Câu mời cụ thể hơn chỉ cho họ một chỗ để nghĩ.
Giọng mời nghe như đã muốn kết thúc. Mời hỏi trong lúc đang thu dọn giấy, nhìn đồng hồ, hoặc hạ giọng như câu chào thì người nghe hiểu là bạn không thật sự muốn câu hỏi.
Bài thật sự đủ rõ. Có lúc im lặng là tín hiệu tốt. Phân biệt bằng cách nhìn mặt người nghe: gật đầu, ghi chép, thả lỏng là hiểu; nhíu mày, nhìn nhau, nhìn xuống là chưa.
Đợi bao lâu sau câu mời thì vừa
Người nói hồi hộp thấy hai giây im lặng dài như nửa phút, nên thường tự lấp khoảng trống quá sớm. Thực tế, người nghe cần lâu hơn thế để bắt đầu nghĩ ra câu hỏi và quyết định có giơ tay hay không.
Một cách tập dễ nhớ: sau câu mời, đếm thầm chậm từ một đến bảy, trong lúc nhìn quanh phòng với vẻ mặt chờ đợi thật. Đừng nhìn xuống giấy hay màn hình. Giữ tay mở, đứng yên, cơ thể hơi hướng về phía người nghe. Lúc đếm đến bốn năm thường là lúc có người bắt đầu cựa quậy, thở vào để nói.
Nếu đếm hết bảy mà vẫn chưa có ai, đó là lúc dùng một trong các cách mồi ở phần sau, không phải lúc kết thúc. Vy ở lần thứ hai đã đợi đủ bảy nhịp, và có một chị ở bàn cuối giơ tay đúng lúc Vy định nói tiếp.
Im lặng đó không gây khó chịu cho người nghe như người nói tưởng. Với họ, đó là khoảng thời gian bình thường để nghĩ. Chỉ người đứng trên bục thấy nó nặng nề.
Bảy cách mồi câu hỏi đầu tiên
Mỗi cách hợp với một kiểu phòng khác nhau. Chọn một hai cách và chuẩn bị sẵn câu nói, đừng nghĩ ra lúc đang đứng trước phòng im lặng.
- Tự nêu câu hay được hỏi. “Câu mà mấy bạn phòng kế toán hỏi em nhiều nhất tuần này là đặt gấp trong ngày thì làm sao. Em trả lời luôn…” Sau khi có một câu hỏi được trả lời, người khác dễ hỏi tiếp hơn.
- Mời cụ thể theo phần. “Phần duyệt đơn có chỗ nào chưa rõ không ạ?” Thu hẹp vùng nghĩ giúp người nghe tìm ra câu hỏi.
- Mời cụ thể theo tình huống. “Nếu sáng mai anh chị cần một hộp mực in, anh chị sẽ làm bước đầu tiên là gì?” Người nghe thử áp dụng và tự phát hiện chỗ chưa rõ.
- Cho viết câu hỏi ra giấy. Phát giấy nhớ từ đầu buổi, nói “ai có câu hỏi thì ghi lại, không cần ghi tên”. Thu giấy, đọc to và trả lời. Cách này hợp nhất khi có cấp trên trong phòng.
- Hỏi theo cặp một phút. “Anh chị quay sang người bên cạnh, mỗi cặp nghĩ một câu hỏi trong một phút.” Hỏi thay mặt cặp đỡ ngại hơn hỏi cho riêng mình.
- Gọi tên người đã góp ý trước. Nếu biết anh Hùng từng góp ý về đặt hàng, hỏi “anh Hùng thấy quy trình này có chỗ nào vướng với kho không ạ?” Chỉ gọi người bạn chắc là thoải mái với việc bị gọi.
- Hỏi bằng giơ tay. “Ai thấy phần duyệt đơn đã rõ thì giơ tay giúp em.” Nhìn những người không giơ tay, mời nhẹ: “Chị thấy chỗ nào còn vướng ạ?”
Cách thứ nhất và thứ tư là hai cách an toàn nhất cho người mới. Cách thứ sáu cần quen người nghe, dùng sai người là đẩy họ vào thế khó.
Chuẩn bị cho câu hỏi ngay từ đầu bài nói
Phòng im lặng ở cuối nhiều khi đã được quyết định từ phút đầu tiên. Nếu người nghe không biết sẽ có phần hỏi đáp, họ nghe bài như nghe một thông báo, không để ý chỗ nào mình chưa rõ. Một câu nói ở phần mở bài thay đổi được điều đó: “Em nói khoảng mười phút, sau đó mình có năm phút cho câu hỏi. Chỗ nào anh chị thấy vướng, ghi lại giúp em.”
Câu này làm ba việc. Nó cho người nghe biết câu hỏi được chờ đợi, không phải sự làm phiền. Nó cho họ một việc để làm trong lúc nghe, là ghi lại chỗ vướng. Và nó cho bạn quyền nhắc lại ở cuối: “Lúc đầu em nhờ anh chị ghi chỗ vướng, có ai ghi được chỗ nào không ạ?” Câu mời này dễ được đáp hơn hẳn câu mời chung.
Trong bài, bạn còn có thể gieo sẵn câu hỏi. Khi nói tới phần dễ vướng nhất, dừng một nhịp và nói: “Chỗ này em đoán sẽ có người hỏi, lát nữa mình bàn kỹ.” Người nghe được báo trước là chỗ đó đáng hỏi, nên tới phần hỏi đáp họ biết bắt đầu từ đâu. Vy ở lần thứ hai làm đúng như vậy với phần đặt hàng gấp, và câu hỏi đầu tiên của phòng rơi đúng vào chỗ đó.
Câu mời hỏi: đang nói thế này, nói lại thành thế kia
Phần lớn sự im lặng bắt đầu từ chính câu mời. Bảng dưới đây là những câu mời Vy hay dùng và cách nói lại.
| Đang nói | Nói lại thành |
|---|---|
| “Mọi người có câu hỏi gì không ạ?” | “Phần duyệt đơn và phần nhận hàng, phần nào anh chị muốn em nói thêm ạ?” |
| “Chắc mọi người rõ hết rồi ha?” | “Em đoán sẽ có chỗ chưa rõ, nhất là phần đặt gấp. Anh chị hỏi giúp em.” |
| “Nếu không có câu hỏi thì em xin kết thúc.” | “Em dành năm phút cho câu hỏi. Em bắt đầu bằng câu mà phòng kế toán hỏi em nhiều nhất.” |
| “Có ai thắc mắc gì không?” rồi nhìn xuống giấy | Câu mời cụ thể, rồi nhìn quanh phòng, đứng yên, đếm thầm đến bảy |
| “Câu hỏi ngớ ngẩn cũng được nha.” | “Câu nào anh chị thấy nhỏ thì nhiều khi là câu người khác cũng đang muốn hỏi.” |
Câu cuối trong cột trái nghe có vẻ khuyến khích nhưng lại nhắc người nghe đến nỗi sợ hỏi ngớ ngẩn. Câu bên phải nói cùng ý nhưng đặt câu hỏi nhỏ thành điều có ích cho cả phòng.
Kịch bản năm phút khi mãi không ai giơ tay
Khi đã đợi đủ lâu mà phòng vẫn im, đi theo trình tự dưới đây. Mỗi bước chỉ chuyển sang bước sau nếu bước trước không có câu hỏi.
| Phút | Việc | Câu nói mẫu |
|---|---|---|
| 0–0,5 | Mời cụ thể, đếm thầm đến bảy | “Phần đặt gấp trong ngày có chỗ nào chưa rõ không ạ?” |
| 0,5–1,5 | Tự nêu câu hay được hỏi và trả lời | “Câu em hay được hỏi nhất là quên đặt thì làm sao. Em trả lời luôn…” |
| 1,5–3 | Hỏi theo cặp một phút | “Anh chị quay sang người bên cạnh, mỗi cặp nghĩ một chỗ thấy vướng.” |
| 3–4,5 | Mời từng cặp chia sẻ, bắt đầu từ cặp có vẻ đã bàn sôi nổi | “Hai chị bàn đầu vừa bàn gì vậy ạ?” |
| 4,5–5 | Nói cách hỏi sau buổi rồi kết | “Câu nào nghĩ ra sau, anh chị nhắn em trong nhóm chung, em trả lời trong ngày.” |
Kịch bản này dành cho buổi họp nội bộ cỡ vừa. Ở hội thảo đông người, thay bước hỏi theo cặp bằng thẻ giấy câu hỏi phát từ đầu buổi. Dù im lặng tới cuối, đừng kết bằng giọng thất vọng. Nói câu kết như mọi buổi bình thường, vì có thể phòng thật sự đã rõ.
Bài tập tối nay: chuẩn bị “câu hỏi mồi” cho buổi nói kế tiếp
Mười lăm phút với dàn ý bài nói của bạn. Mục tiêu là có sẵn ba thứ để không bao giờ phải nói “vậy là mọi người rõ rồi” chỉ sau hai giây.
- Đọc lại dàn ý, đánh dấu hai phần mà người nghe dễ vướng nhất khi áp dụng. Viết một câu mời cụ thể cho mỗi phần.
- Viết ra một câu hỏi mà bạn đã từng được hỏi, hoặc đoán người nghe sẽ hỏi, kèm câu trả lời ngắn. Đây là câu tự nêu khi phòng im.
- Viết một tình huống áp dụng ngắn để hỏi người nghe: “Nếu sáng mai anh chị cần…, bước đầu tiên là gì?”
- Đứng trước gương, nói câu mời rồi đếm thầm đến bảy mà không nhìn đi chỗ khác. Lặp lại ba lần cho quen cảm giác chờ.
- Quyết định trước bạn có dùng thẻ giấy câu hỏi không. Nếu có, chuẩn bị giấy và bút từ trước buổi họp.
Ba thứ này chiếm chưa tới nửa trang giấy nhưng thay đổi hẳn cảm giác của người nói khi phòng im lặng. Lúc đó bạn không còn phải nghĩ xem nên nói gì, chỉ việc đi theo thứ tự đã chuẩn bị. Vy dán nửa trang ấy ở mặt sau tập giấy ghi chú và chỉ cần liếc một lần trong buổi họp tháng kế tiếp.
Câu hỏi thường gặp
Không ai hỏi có phải là bài thuyết trình đã thất bại không?
Không hẳn. Im lặng có thể vì bài đã rõ, vì người nghe ngại, hoặc vì câu mời chưa đúng. Nhìn nét mặt và xem sau buổi có nhiều tin nhắn hỏi riêng không. Nếu có nhiều câu hỏi riêng, vấn đề nằm ở cách mời hỏi chứ không ở nội dung.
Có nên nhờ đồng nghiệp hỏi sẵn một câu để mồi không?
Có thể nhờ một đồng nghiệp hỏi câu mà họ thật sự thắc mắc khi đọc bản nháp, không phải câu bạn soạn sẵn cho họ đọc. Câu hỏi soạn sẵn nghe rất dễ nhận ra và làm cả phòng thấy phần hỏi đáp là diễn.
Đợi đếm đến bảy có làm không khí ngượng không?
Với người nghe thì thường không, vì họ đang nghĩ. Cảm giác ngượng chủ yếu ở người nói. Giữ nét mặt chờ đợi thật, nhìn quanh phòng, đừng cười gượng hay nhìn xuống giấy thì khoảng lặng trông tự nhiên.
Có trưởng phòng ngồi đó nên không ai dám hỏi, làm sao?
Thẻ giấy câu hỏi không ghi tên là cách hợp nhất trong trường hợp này. Bạn cũng nên báo trước với trưởng phòng và mời trưởng phòng hỏi câu đầu tiên, vì khi người có quyền hỏi trước, người khác thấy việc hỏi là được khuyến khích.
Sau buổi họp mới có người hỏi riêng thì nên làm gì?
Trả lời người đó, và nếu câu hỏi có ích cho nhiều người, gửi câu trả lời vào nhóm chung kèm câu ghi chú là có bạn hỏi thêm sau buổi họp. Không nêu tên người hỏi nếu họ chưa đồng ý.