Thuyết trình nhóm ở nơi làm việc thành công khi người nghe cảm thấy đang nghe một bài nói liền mạch chứ không phải ba bài ghép lại: chia phần theo câu hỏi người nghe cần được trả lời chứ không chia đều thời gian, có một người dẫn mở và kết, mỗi lần đổi người có câu chuyển nối ý, người không nói vẫn đang làm việc, và phần hỏi đáp có người điều phối. Lỗi hay gặp nhất không phải từng người nói dở, mà là chỗ nối giữa các người nói bị gãy.
Ví dụ xuyên suốt: nhóm ba người của một công ty phần mềm quản lý kho, gồm chị Vân (trưởng dự án), anh Tài (kỹ thuật) và anh Nghĩa (tài chính), có ba mươi phút trình bày phương án triển khai cho ban điều hành của một chuỗi siêu thị. Lần trình bày trước, mỗi người tự làm slide của mình, ghép lại vào tối hôm trước, và khách hỏi câu về chi phí thì cả ba cùng nhìn nhau.
Năm lỗi hay gặp khi nhiều người cùng trình bày
Mỗi người một kiểu slide. Phông chữ, màu, cách viết khác nhau làm người nghe thấy rõ chỗ ghép. Họ bắt đầu nghĩ "nhóm này chưa làm việc cùng nhau", và nghi ngờ đó lan sang cả phương án.
Lặp ý. Người thứ hai giới thiệu lại bối cảnh mà người thứ nhất vừa nói, người thứ ba nhắc lại lợi ích mà người thứ hai đã nêu. Ba mươi phút biến thành bốn mươi.
Chuyển người bằng câu trống. "Phần tiếp theo xin mời anh Tài." Người nghe không biết vì sao lại sang anh Tài và phần của anh nối với phần trước thế nào.
Người không nói làm việc riêng. Cúi xem điện thoại, lật giấy, thì thầm với nhau. Người nghe nhìn thấy hết, và họ suy ra rằng chính nhóm cũng không quan tâm tới phần của đồng đội.
Hỏi đáp không ai cầm. Câu hỏi được đặt ra, hai người cùng mở miệng, hoặc không ai trả lời. Hoặc người trả lời lại không phải người nắm rõ nhất.
Chia phần theo câu hỏi người nghe, không chia đều
Chia đều ba mươi phút cho ba người là cách dễ nhất và thường sai. Người nghe có ba bốn câu hỏi trong đầu; mỗi câu do người nắm rõ nhất trả lời, thời lượng theo mức quan trọng của câu hỏi.
| Câu hỏi của ban điều hành | Ai trả lời | Thời lượng |
|---|---|---|
| Phương án này giải quyết vấn đề gì của bên mình? | Chị Vân (người dẫn) | 6 phút |
| Triển khai thế nào, có làm gián đoạn bán hàng không? | Anh Tài | 9 phút |
| Tốn bao nhiêu, bao lâu thì thấy hiệu quả? | Anh Nghĩa | 7 phút |
| Bước tiếp theo là gì? | Chị Vân | 3 phút |
| Hỏi đáp | Chị Vân điều phối | 5 phút |
Câu hỏi đầu tiên trong bảng được viết bằng lời của khách, không phải lời của nhóm. Đây là bước quan trọng nhất: nó ép cả nhóm nhìn từ phía người nghe trước khi viết một slide nào.
Nhờ bảng này, nhóm thấy anh Tài cần nhiều thời gian nhất, vì nỗi lo lớn nhất của chuỗi siêu thị là gián đoạn bán hàng trong lúc chuyển hệ thống. Lần trước anh chỉ được bảy phút như hai người kia.
Câu chuyển người: nối ý, không chỉ gọi tên
Câu chuyển tốt có ba phần: tóm ý vừa xong trong một câu, nêu câu hỏi phần sau sẽ trả lời, và giới thiệu người nói kèm lý do họ là người nên nói phần này.
- Chị Vân sang anh Tài: "Như vậy, vấn đề là hàng tồn sai lệch giữa kho và quầy. Câu hỏi tiếp theo anh chị chắc đang nghĩ là: chuyển sang cách mới có làm gián đoạn bán hàng không. Anh Tài, người đã triển khai cho bốn chuỗi cửa hàng trước đây, sẽ trình bày."
- Anh Tài sang anh Nghĩa: "Vậy là ba giai đoạn, không ngày nào phải đóng quầy. Phần còn lại anh chị cần biết là chi phí và lúc nào thấy kết quả, anh Nghĩa sẽ nói." Câu này tóm ý bằng chính lợi ích khách quan tâm, thay vì một câu khép kiểu "phần của em đến đây là hết".
- Anh Nghĩa trả lại chị Vân: "Đó là phần chi phí. Chị Vân sẽ nói bước tiếp theo nếu anh chị đồng ý."
- Người nhận lời mở bằng việc nối lại: anh Tài bắt đầu bằng "Cảm ơn chị Vân. Về chuyện gián đoạn…", không bắt đầu lại từ "Xin chào, em là Tài, phụ trách kỹ thuật…".
Viết sẵn và thuộc lòng các câu chuyển người. Đây là chỗ duy nhất trong thuyết trình nhóm mà một người nói sai làm cả nhóm lúng túng theo.
Một bộ slide, một giọng văn
Lần trình bày trước, khách nhận ra ngay ba người viết slide theo ba kiểu: chị Vân viết câu dài, anh Tài dán ảnh chụp màn hình dày đặc, anh Nghĩa dùng bảng mười cột. Lần này nhóm làm ngược lại: thống nhất mẫu trước khi ai viết chữ nào, và giao một người duy nhất ghép bản cuối.
Mẫu chung gồm ba điều: tiêu đề mỗi slide là một câu khẳng định trả lời câu hỏi của khách (ví dụ "Chuyển hệ thống trong ba giai đoạn, không đóng quầy ngày nào"), mỗi slide chỉ một ý, và con số luôn ghi kèm đơn vị. Nhờ tiêu đề dạng câu, người nghe đọc lướt tiêu đề cả bộ slide là nắm được toàn bài.
Giọng nói cũng cần thống nhất ở mức tối thiểu: cả nhóm gọi khách bằng cùng một cách xưng hô, cùng gọi sản phẩm bằng một cái tên, cùng dùng một đơn vị thời gian. Chuyện nhỏ như người này nói "giai đoạn", người kia nói "pha", người thứ ba nói "bước" đủ làm khách hỏi lại xem có phải ba thứ khác nhau không.
Người không nói đang làm gì
Trong ba mươi phút, mỗi người chỉ nói khoảng mười phút. Hai mươi phút còn lại họ vẫn đang ở trước mặt khách, và khách nhìn họ nhiều hơn bạn tưởng. Nhóm của chị Vân thống nhất ba việc cho người không nói.
Thứ nhất, nhìn người đang nói hoặc nhìn người nghe, không nhìn xuống. Khi anh Tài nói, chị Vân và anh Nghĩa hướng mắt về anh, thỉnh thoảng nhìn sang khách để đọc phản ứng. Việc này nói với khách rằng phần của anh Tài đáng nghe.
Thứ hai, ghi lại câu hỏi khách bật ra hoặc phản ứng đáng chú ý. Một người cầm sổ nhỏ, ghi "ông giám đốc vận hành nhíu mày khi nghe giai đoạn hai". Thông tin đó dùng ngay ở phần hỏi đáp.
Thứ ba, đứng hoặc ngồi đúng chỗ đã hẹn: gần nhau, lệch sang một bên, không che màn hình, không đi lại. Khi đến lượt, người nói bước lên vị trí giữa; người vừa nói xong lùi về chỗ. Nếu phòng nhỏ ngồi quanh bàn, người nói có thể vẫn ngồi nhưng cả nhóm cần biết ai sẽ cầm điều khiển slide lúc nào.
Phân vai phần hỏi đáp
Phần hỏi đáp quyết định ấn tượng cuối cùng. Nhóm cần một quy trình đơn giản, thống nhất trước.
- Một người điều phối, thường là người dẫn. Chị Vân nhận mọi câu hỏi, nhắc lại ngắn để cả phòng nghe rõ, rồi giao cho người phù hợp: "Câu này về thời gian chuyển dữ liệu, anh Tài trả lời."
- Chia sẵn chủ đề. Trước buổi, nhóm liệt kê các câu hỏi có thể gặp và ghi ai trả lời câu nào. Câu nào nằm giữa hai lĩnh vực, ghi rõ ai trả lời chính.
- Người được giao trả lời ngắn, rồi trả lại. Anh Tài trả lời trong một phút, kết bằng "Em trả lời vậy đã rõ chưa ạ?", rồi nhìn về chị Vân.
- Bổ sung chỉ khi thật cần, và xin phép. Nếu anh Nghĩa có thông tin quan trọng, anh nói "Em xin bổ sung một ý về chi phí" chứ không chen ngang.
- Không sửa sai đồng đội trước khách. Nếu đồng đội nói nhầm một con số, người điều phối nói nhẹ "Để anh Nghĩa xác nhận lại con số chính xác cho anh chị", rồi anh Nghĩa đính chính.
Hai buổi tập chung là đủ
Nhóm của chị Vân tập hai buổi, mỗi buổi một mục đích. Tập riêng ở nhà là việc từng người; tập chung là để nối.
| Buổi | Mục đích | Cách làm |
|---|---|---|
| Buổi 1 (ba ngày trước) | Nối nội dung | Chạy qua toàn bài, mỗi người chỉ nói câu mở và câu kết phần mình, cùng các câu chuyển. Phát hiện lặp ý, cắt. Thống nhất mẫu slide. |
| Buổi 2 (một ngày trước) | Chạy thật | Đứng đúng vị trí, bấm giờ, nhờ một đồng nghiệp ngoài nhóm đóng vai khách, hỏi khó ở cuối. Ghi lại câu chuyển nào còn vấp. |
Buổi một thường phát hiện ra bài dài hơn dự kiến một phần ba, gần như toàn vì lặp ý. Buổi hai thường phát hiện ra chỗ đứng chắn màn hình và câu hỏi chưa ai nhận. Cả hai lỗi đều dễ sửa nếu phát hiện trước một ngày.
Bài tập tối nay cho nhóm của bạn: mỗi người viết ra câu hỏi của người nghe mà phần mình trả lời, bằng lời của khách. Nếu hai người viết cùng một câu hỏi, nhóm đang lặp ý.
Khi đồng đội nói lố giờ hoặc lạc ý
Lố giờ là rủi ro lớn nhất của thuyết trình nhóm, vì người nói sau phải gánh. Nhóm của chị Vân hẹn ký hiệu trước: người dẫn giơ nhẹ bút là còn hai phút. Người đang nói thấy ký hiệu thì chuyển ngay sang ý cuối cùng, không cố nói hết.
Nếu đồng đội lạc sang chi tiết người nghe không quan tâm, người dẫn có thể đỡ bằng một câu hỏi kéo về: "Anh Tài, anh nói thêm giúp ban điều hành về chuyện quầy thu ngân có phải dừng không?". Câu hỏi này vừa lịch sự vừa đưa bài về đúng nỗi lo của khách.
Điều không nên làm là ngắt lời đồng đội trước khách, hay ra hiệu lộ liễu như chỉ vào đồng hồ. Khách sẽ nhớ cảnh đó lâu hơn nội dung. Sau buổi, cả nhóm ngồi lại mười phút, mỗi người nói một chỗ mình làm được và một chỗ lần sau sửa, không đổ lỗi cho nhau.
Câu hỏi thường gặp
Thuyết trình nhóm có nhất thiết ai cũng phải nói không?
Không nhất thiết. Nếu một người không nắm phần nào cần trình bày, họ có thể chỉ tham gia hỏi đáp hoặc điều khiển slide. Chia phần theo câu hỏi người nghe, không chia để mỗi người có lượt cho công bằng.
Ai nên là người dẫn trong thuyết trình nhóm?
Thường là người nắm toàn cảnh và có quan hệ với người nghe, ví dụ trưởng dự án. Người dẫn mở bài, kết bài, điều phối hỏi đáp và giữ giờ, nên cần người bình tĩnh và nắm được phần của tất cả mọi người.
Làm sao để slide của cả nhóm trông thống nhất?
Thống nhất một mẫu chung từ đầu và giao một người ghép cuối cùng, chỉnh lại phông chữ, màu, cách viết tiêu đề. Ghép muộn vào tối hôm trước là nguyên nhân chính của slide lệch kiểu.
Đồng đội trả lời sai câu hỏi của khách thì làm sao?
Không sửa thẳng trước khách. Người điều phối đề nghị người nắm rõ nhất xác nhận lại, hoặc hẹn gửi thông tin chính xác sau buổi. Sau buổi, nhóm cùng xem lại để lần sau phân chia câu hỏi rõ hơn.
Có nên đổi người nói nhiều lần trong một bài không?
Nên hạn chế. Mỗi lần đổi người là một chỗ nối có thể gãy. Với bài ba mươi phút, ba đến bốn lần chuyển là vừa. Đổi qua lại liên tục khiến người nghe khó theo dõi ai đang nói về điều gì.