Một câu trả lời gọn khi thuyết trình đi theo bốn bước: nói thẳng câu trả lời, một lý do, một con số hoặc ví dụ, rồi dừng hoặc quay về. Phần lớn câu hỏi trong phần hỏi đáp trả lời được trong khoảng ba mươi giây theo khung này; câu nào cần lâu hơn thì báo trước cho người nghe.
Anh Bình là chuyên viên tín dụng, mỗi tuần trình hai ba hồ sơ vay của doanh nghiệp trước hội đồng tín dụng. Phần trình bày anh làm tốt, nhưng trưởng hội đồng đã hai lần góp ý: “Em trả lời dài quá, anh hỏi một đằng, em kể cả quá trình thẩm định.” Bài này đi qua cách anh sửa thói quen đó, từng bước, với chính những câu hỏi anh hay gặp.
Vì sao câu trả lời hay bị lan man
Sợ trả lời thiếu. Người trả lời nghĩ nói nhiều thì không bị bắt lỗi thiếu ý. Thật ra người hỏi thường chỉ cần một ý, phần còn lại làm ý chính bị chìm.
Nghĩ trong lúc nói. Không biết câu trả lời cuối cùng là gì nên vừa nói vừa tìm. Người nghe phải đi theo cả quá trình tìm đó.
Kể theo thứ tự thời gian. Anh Bình được hỏi “doanh nghiệp này trả nợ bằng nguồn nào”, anh bắt đầu từ ngày gặp khách lần đầu. Thứ tự thời gian là thứ tự của người làm, không phải thứ tự người hỏi cần.
Trả lời câu không được hỏi. Câu hỏi về nguồn trả nợ, câu trả lời lan sang tài sản bảo đảm, vì người trả lời đoán đó sẽ là câu kế tiếp. Đoán trước là tốt, nói trước khi được hỏi thì không.
Muốn chứng tỏ đã làm kỹ. Kể hết các bước thẩm định để hội đồng thấy mình cẩn thận. Hội đồng tin bạn làm kỹ khi câu trả lời chính xác và gọn, không phải khi nó dài.
Không biết dừng ở đâu. Câu trả lời đã xong nhưng không có câu kết, người trả lời thấy khoảng lặng khó chịu nên nói thêm một ý, rồi thêm một ý nữa. Ý thêm thường yếu hơn ý chính, và làm người nghe nhớ nhầm ý yếu. Một câu dừng soạn sẵn, như câu mời hỏi thêm, giải quyết được lỗi này ngay. Anh Bình nhận ra phần lớn những phút thừa của mình nằm ở đây, sau khi câu trả lời thật đã nói xong từ lâu.
Khung bốn bước trả lời trong ba mươi giây
Khung này áp cho phần lớn câu hỏi về sự việc, con số, lựa chọn. Mỗi bước là một hai câu. Đọc ví dụ của anh Bình với câu hỏi “Doanh nghiệp này trả nợ bằng nguồn nào?”.
- Câu trả lời thẳng. Một câu, dùng lại từ ngữ của người hỏi. “Doanh nghiệp trả nợ bằng dòng tiền từ hợp đồng cung cấp bao bì cho hai khách hàng lớn.”
- Một lý do. Vì sao câu trả lời đáng tin. “Hai hợp đồng này có thời hạn ba năm, đã thực hiện được một năm, khách thanh toán đúng hạn.”
- Một con số hoặc ví dụ. Thứ người nghe nhớ được. “Mỗi tháng tiền về khoảng chín trăm triệu, gấp khoảng ba lần số trả nợ hằng tháng của khoản vay này.”
- Dừng hoặc quay về. Dừng, nhìn người hỏi. Nếu cần, thêm một câu mời: “Anh cần em nói thêm về rủi ro của hai hợp đồng này không ạ?”
Câu trả lời trên nói to mất khoảng hai mươi lăm giây. Lần trước, cùng câu hỏi ấy, anh Bình nói gần ba phút. Không có thông tin nào bị mất đi; những gì bị cắt là quá trình gặp khách, cách anh thu thập sao kê, và phần tài sản bảo đảm chưa ai hỏi. Bước bốn quan trọng hơn vẻ ngoài của nó: dừng đúng lúc cho người hỏi quyền quyết định có hỏi thêm hay không.
Một câu hỏi, ba bản trả lời
So sánh ba cách trả lời câu hỏi “Vì sao em đề xuất thời hạn vay ba năm mà không phải hai năm?” để thấy chỗ khác nhau.
| Bản | Câu trả lời | Vấn đề |
|---|---|---|
| Lan man | “Dạ, lúc đầu em cũng tính hai năm, nhưng sau khi em gặp kế toán bên doanh nghiệp, em xem sao kê sáu tháng, rồi em tính lại dòng tiền, thì thấy là…” (tiếp tục hai phút) | Người nghe phải chờ rất lâu mới tới câu trả lời |
| Cụt | “Dạ vì dòng tiền ạ.” | Đúng nhưng không đủ, người hỏi phải hỏi thêm hai ba lần |
| Vừa | “Vì với hai năm, số trả mỗi tháng vượt dòng tiền tự do của doanh nghiệp. Ba năm thì số trả bằng khoảng một nửa dòng tiền, còn dư để xoay vòng vốn. Bảng tính ở trang dự phòng.” | Trả lời thẳng, có lý do, có con số, có chỗ xem thêm |
Bản cụt là lỗi ngược hay gặp ở người vừa được góp ý là nói dài. Họ cắt hết, chỉ còn câu trả lời trần. Người hỏi không biết câu trả lời đó dựa vào đâu, nên phải hỏi tiếp, và cuối cùng tổng thời gian còn dài hơn bản vừa. Ba mươi giây là đủ để có lý do và con số; đừng cắt xuống năm giây.
Xử lý ba kiểu câu hỏi hay làm câu trả lời dài
Câu hỏi có hay không. Bắt đầu bằng “có” hoặc “không”, rồi mới giải thích. “Doanh nghiệp có nợ quá hạn ở nơi khác không?” – “Không. Tra cứu thông tin tín dụng tuần trước cho thấy không có khoản nào quá hạn trong hai năm.” Nhiều người giải thích trước rồi mới nói có hay không, người hỏi phải đợi.
Câu hỏi hai phần. Nhắc lại hai phần, trả lời lần lượt. “Anh hỏi hai ý: tài sản bảo đảm là gì và đã định giá chưa. Thứ nhất, là nhà xưởng ở khu công nghiệp. Thứ hai, đã định giá tháng trước, giá trị gấp rưỡi khoản vay.” Đánh số giúp người nghe biết bạn đã trả lời đủ.
Câu hỏi vì sao. Câu “vì sao” dễ kéo thành câu chuyện. Nêu lý do chính trước, chỉ một, rồi hỏi có cần thêm không. Nếu có hai ba lý do ngang nhau, nói số lượng trước: “Có hai lý do. Một là… Hai là…”
Câu hỏi bạn đã trả lời trong bài. Không nói lại cả phần đó. Một câu nhắc ý chính kèm chỗ tìm lại: “Ở trang bốn, dòng tiền gấp ba số trả nợ. Anh cần em mở lại trang đó không ạ?”
Đang nói thế này, nói lại thành thế kia
Những câu mở đầu bên trái làm câu trả lời dài ra trước cả khi bắt đầu. Bên phải là cách vào thẳng.
| Đang nói | Nói lại thành |
|---|---|
| “Dạ, câu hỏi này thì có nhiều khía cạnh ạ…” | “Có hai khía cạnh. Thứ nhất…” |
| “Để em kể từ đầu cho anh chị dễ hình dung…” | “Câu trả lời ngắn là có. Lý do là…” |
| “Thật ra thì nói chung là cũng tùy ạ…” | “Tùy vào một điều: hợp đồng có được gia hạn không. Nếu có thì…” |
| “Dạ như em đã trình bày ở trên…” | “Ở trang bốn: dòng tiền gấp ba số trả nợ.” |
| “Em nghĩ là có lẽ khoảng…” | “Khoảng chín trăm triệu mỗi tháng, theo sao kê sáu tháng gần nhất.” |
Câu “tùy” không sai, nhiều câu trả lời thật sự phụ thuộc điều kiện. Cái sai là dừng ở chữ “tùy”. Nói rõ tùy vào điều gì và mỗi trường hợp ra sao, câu trả lời vẫn gọn mà đầy đủ. Tương tự, câu “như em đã trình bày ở trên” nghe có ý trách người hỏi không chú ý; chỉ thẳng trang và ý chính thì người hỏi nhận được thông tin mà không thấy bị nhắc khéo.
Khi câu trả lời thật sự cần dài
Có những câu hỏi không gói được trong ba mươi giây: so sánh hai phương án, giải thích một rủi ro phức tạp. Ép chúng vào khung ngắn sẽ ra câu trả lời thiếu. Cách xử lý là báo trước độ dài và chia mốc.
Ví dụ trưởng hội đồng hỏi về rủi ro nếu một trong hai khách hàng lớn ngừng hợp đồng. Anh Bình nói: “Câu này em cần khoảng hai phút, em chia ba ý: dòng tiền còn lại, phương án bù, và tài sản bảo đảm.” Rồi anh đi từng ý, mỗi ý theo khung bốn bước, mở bằng “ý thứ nhất”, “ý thứ hai”. Hội đồng biết đang ở đâu trong câu trả lời và còn bao lâu.
Câu báo trước làm người hỏi chấp nhận độ dài, vì họ được hỏi ý kiến ngầm. Nếu thấy hai phút là quá nhiều, họ sẽ nói “em nói ý đầu thôi”. Bạn mất ít thời gian hơn so với nói hết rồi mới bị ngắt.
Sau câu trả lời dài, luôn có một câu chốt: “Gộp lại, nếu mất một khách hàng, doanh nghiệp vẫn trả được nợ trong sáu tháng, đủ thời gian tìm khách thay thế.” Câu chốt giúp người nghe mang về đúng điều cần nhớ.
Bài tập bấm giờ tối nay
Thói quen trả lời gọn chỉ hình thành khi bạn nghe chính mình nói. Bài tập này cần điện thoại để bấm giờ và ghi âm, khoảng hai mươi phút.
- Viết ra năm câu hỏi bạn hay được hỏi nhất trong công việc, hoặc năm câu đoán sẽ gặp ở buổi trình bày tới.
- Với mỗi câu, viết bốn dòng theo khung: trả lời thẳng, lý do, con số hoặc ví dụ, câu dừng.
- Bật ghi âm, đọc câu hỏi rồi trả lời không nhìn giấy. Bấm giờ từng câu.
- Nghe lại. Câu nào quá bốn mươi giây, tìm chỗ bạn kể quá trình hoặc trả lời điều không được hỏi, gạch đi.
- Câu nào dưới mười giây, kiểm xem có thiếu lý do hoặc con số không, thêm vào.
- Trả lời lại cả năm câu lần hai. So thời gian và nghe xem câu đầu tiên của mỗi câu trả lời đã là câu trả lời thật chưa.
Anh Bình làm bài tập này ba tối trước buổi hội đồng kế tiếp. Lần đó trưởng hội đồng không góp ý về độ dài nữa, mà hỏi thêm hai câu về chính những con số anh đưa ra. Hỏi thêm vì muốn biết thêm là dấu hiệu câu trả lời đã đúng độ.
Câu hỏi thường gặp
Trả lời ngắn gọn có bị coi là cộc lốc không?
Không, nếu câu trả lời có đủ lý do và con số, và giọng nói vẫn ấm. Cái làm câu trả lời cộc lốc là chỉ có câu trả lời trần, không lý do, kèm giọng nhanh và không nhìn người hỏi. Câu dừng kiểu anh cần em nói thêm phần nào không ạ giúp câu trả lời gọn mà vẫn mềm.
Câu trả lời ba mươi giây dài cỡ nào khi viết ra giấy?
Mỗi người nói nhanh chậm khác nhau nên đừng đếm chữ. Viết đủ bốn dòng theo khung, mỗi dòng một câu ngắn, rồi bấm giờ khi đọc to. Sau vài lần luyện bạn sẽ cảm được độ dài ba mươi giây của chính giọng mình mà không cần đồng hồ.
Bị hỏi một câu mà mình biết rất nhiều thì làm sao để không nói quá dài?
Đây là lúc dễ nói dài nhất. Chọn đúng một ý trả lời thẳng câu hỏi, nói theo khung bốn bước, rồi mời người hỏi chọn có muốn nghe thêm không. Những gì bạn biết thêm để dành cho câu hỏi tiếp theo hoặc tài liệu gửi sau.
Có nên nhắc lại câu hỏi trước khi trả lời không?
Nên nhắc lại khi phòng đông, câu hỏi dài, hoặc câu hỏi có hai phần, vì nó giúp mọi người theo kịp và giúp bạn chắc đã hiểu đúng. Với câu hỏi ngắn trong phòng họp nhỏ, nhắc lại làm câu trả lời chậm, nên trả lời luôn.
Làm sao biết câu trả lời đã đủ hay chưa?
Nhìn người hỏi sau câu dừng. Nếu họ gật và nhìn sang chỗ khác hoặc ghi chép, câu trả lời đã đủ. Nếu họ vẫn nhìn bạn và chưa nói gì, hỏi nhẹ anh cần em nói thêm phần nào không ạ, thay vì tự nói thêm.